Wiener Stadt- und 0 fT Landesbibliothek
9374a
MA 9 • SO 25 ■ 25 - 894 - 115518 • 38

Wiener Stadt- und /) Landesbibliothek LkX
. 9374 A
MA 9 - SD 25 - 25 - 894 ■ 115518 - 38
WAITER STURMINSER
wiiïifîM
i ttnmu! «

LUSTRA
DECEM
CORONÆ
VIENNENSIS,
SUBURBIA
VIENNENSIA
AB ANNO
OBSIDIONIS ULTIMÆ M. D. CLXXXIII.
AD ANNUM M. D. CCXXX1II.
INSTAURATA ET AMPLIATA,
HONORI
Illußrijßmorum , Perìllufìrium , Reveren - . dor um , Peligiofor um , Praenobilium , Nobilium , Eruditorum
DOMINORUM AA. LL. & Philofbphiæ BACIALA UREORUM,
Cum in Jhitiqu’ßma ir Celeberrima
> UNIVERSITATE VIENNENSI
PROMOTORE
R* P. Francifco Dolfin,
A A. LL. & Philofophiæ Doâoreejusdémque in PhyGcis J’rofelTore Ordinario prima Philofo- phias Laurea infignirentur,
Ab Illuftriffima Poëfi Viennent infcripta.
Anno M. DCC. XXXIV,
Menfe Maio
VIENNÆ AUSTRIÆ, Typis Joan. Petri Van Ghelen, Säer« Cxfcitw Majeftatis Autae Typcgraphi.

I „
fì 1-3?^
Z •
IH ìli- 3 ff
Bibliothek Waller Sturminger

ILLUSTRISSIMI ,
PERILLUSTRES, REVERENDI, RELIGIOSI, PRÆNOBILES, NOBILES, AC ERUDITI
DOMINI, DOMINI
BACCALAUREL
Ccedit hodie ad
Glorice , Honoris- que Veßri theatrum in communi honorum omnium p lau fu Viemenfis Humanitas , gw# eò de more evocata devoti animi pendat tributum.
X 2 Quid
ixm

Quid illud ? Luftra decem Coronæ Viennenfis Honoribus V eßrisinfcribit : Coronæ: Hac 9 mur alis licèt , Veßra tamen lauris perennibus coronata pegmata , qua de Phihfophia optimè meriti , hodie confi endi- y//s, haud longé adumbrat, Urbis Viennæ : Patria ficilicet Veßra i qua haffenus Vos nutriebat , tuebatur que , hacipfa de Laureis Vefiris fibifpondet olim prafidium , ornamentum* Luftra decem : non atas proxima, non remotijfimapia- * cuit vetuflas 9 è qua vobis coronam texeremus : hac à fa culo dimidio vel ex hoc demiranda magis , quod tum amplitudine
lon-

longé maxima fiiperet vetußa - tem* ubimole grandiores non ni- ßßecidorum diuturnitate natalesJuos metiuntur : tum elegantia ce dium , eâque ßrublurarum M ajeßate , ut adeò non Suburbiis Urbem cingi* fed à civitatibus venußifßmis Urbium Do - minam omari dixerim. Hanc igitur Coronam LaureisVeßris inneilimus , quœfi decus non ad • jiciat , ipfa à Laureis Veßris certè accipiet ornamentum : quod ut indies nova honorum acceßione augeatur * prolixi gratulamur.
Honoribus Veftris
Detoti
Poetæ Viennenses.

NOMINA
OFFERENTIUM
F Rancilcus Achatius L. B. de Stübar, & Nagerschik. Matthaeus L. B. de Lattermann. Chriftophorus Nobilis Dominus de Mercklein.
Equites & Pcriüuftres , Ordine Alpbabetico.
A Ntonius Ebner de Ebenthall S. R. I. EqUes , è Cœfareo S. L Conviciorum Collegio. Antonius de Stilo. *
Benediófcus Bartholom, de Poli. Carolus, & Chriftophorus de Re- genthal è Cafareò S. I. Seminario SS. Ignatii Pancratii. Carolus Jolèphus de Püchler. Chriftophorus de Schropp, FrancifcusXav. Bernard, de Kees. Fridericus Albrecht ab Albrechts- burg S. R. I. Eques. Innocentius de Reytmayn Joannes Guilielmus de Würz & Burg e Cæfareo S. I. Seminario SS. Ignat ii y & Pancratii.

Jofcph. de Churfeld S. R. I. Eques. Jofèphus Honorius Heyperg à Pankirchen.
Jofèphus Joannes Mannagetta de Lerche nau.
Jofèphus Perez de Segura.
Praenobiles & Nobiles .
A Loyfius Antonius Gnandl.
Anton. Franche« Angerer. Antonius Georgius Amon. Antonius Matthæus Rimmeie. Carolus Hauer.
Carolus Ludovicus Donon. Cafparus Eckler.
Cafparus Podner.
Chriftianus Möftl.
Ferdinandus Fifcher.
Francifcus Georgius Grois. Francifcus HopfL Francifcus Martinelli.
Francifcus, & Michaël Regen- fpurger.
Francifcus de Paula Stadler. Francifcus Salefius Orfct. Francifcus Thomas Krezer.

Fridericus Kollhund.
Fridericus Straffer»
Ignatius Edlauer.
Ignatius, & Jofèphus de Paulli. Joannes Andreas Müller. Joannes Bufchhauer.
Joannes Hueber.
Joannes Jofèphus de Gruber. Joannes Mathias Ditz.
Joannes Michael Icht è Cafareo S t /. Conviciorum Collegio . Jofèphus Barbieri.
Jofèphus Francifcus Mathauer. Jofèphus Hagl.
Jofèphus Hertelli.
Jofèphus Kraz.
Jofèphus Margfuendner,
Jofèphus Maurer.
Leopoldus Mayr.
Mathias Carolus Stockinger. Mathias Neumayr.
Matthaeus Fux.
Michaël Achatius de Petters. Michaël de Haslingshaus,
Tobias Paur.

PROOEMIUM.
I Um beato illo atque Poëtis fuaviflîmè
decantato aevo nondum galeae, non en- fis erat, fine militis ufu molli» fecurae peragebant otia gentes ; nullae item urbe« erant vel oppida ;
Nuilœ pratipites cingebant oppida foße-
Poftquam quae De duro eji ultima ferro , aetas , fecum fimul vim, injurias , caedes invexit ; nec ho- fpes erat ab hofpite tutus ; coalitae hominum focie» tates moenia nempe libi fofiósque ad fecuritatem circumduxere , quo fe foris item fparfi agricolae in periculo reciperent.
Id inftitutum in Germania rioftra Henrici Aucu- pis aev6 adversus anniverfarias, crudeliffimdsque hoftium populationes primò indu&um : fecutis faeculis non urbes taritùm ingenti numero furrexêre ubique, fed redùndante multitudine extra pomoeriorum lepimenta , horrea primùm , & horti , ju- ftae denique'aedificationes cseptæ, quasfuburbia vocamus , quorum incolis nempe promptus effet intra munimenta receptus. Quare regionum incur- fibus hoftium magis expolitarum oppida fere fine ejusmodi fuburbanis funt.
Verum Vienna noftra ed ampliorem auguftio- rrfmque fuburbiorum coronam meretur, quae tot coronas Auguftomm Incolarum nutnerat : Ducum A Baltem-

C 2 ) #§&
%alemhrgkorum Henrici II. Leopoldi Virtuofi, Fri- clerici Catholici, Leopoldi Glorioli , Friderici Bel- licofi Qa ) Regùmque Rugorum Flachtis, Felthis , & Friderici (b~) Cafarum Julii (c) Augufti, Tiberii, Claudii, Caji , Galbae , Vcfpafiani, Trajani, Perti- , nacis , Severi (d) Valerii (e) Valentiniani (/) Aurelii ( g ) Cbrißianomm Imper. Henricorum III. IV. & V. (b~) Friderici II. & Sigilmundi (i) de- nique Habjpurgicorum Arcbiducum , & Auguftorum ( uno dempto; omnium.
Adeò Vienna jam Csefarum primorum aetate Vindobonae nomine clara, etli in illa gentium eluvione acerbiflïmê habita, fub Babenbergicorum Dominatu primum caput extollere altiùs ; fub Hab- fpurgicis inclarefcere ampliùs , & poftquam Imperatorum Regia effe esepit , amplificari mirifice , ac poll Budam à Tureis captam, communiri firmiùs. Secundo namque Denubiô ex omnibus Germaniae partibus affluente multitudine maxima, fuburba- na jam tum latilfimd circum diffufa ex urbano tabulario conflat.
Inde ad hanc aetatem ter omnino incenia flint, ac evafiata, Primùm A. 1529. cùm Solymannu* Orientis vires omnes Viennae admoveret, maxima clade, nec minoré dedecore poll quadraginta dierum oppugnationem profligatus. Secundo A. 1663. cùm Neohufelium , quod Vivarinum eft Ungaris, poft triflem cladem in eorundem Turearum pote- ftatem recidit , ac Tartarorum populatrices turni* jam Auffriæ fines infeffarunt : tum enim , quòd ad ipias urbis foflas nullo ordine, ac confu- fa fuburbanarum sedium feries admoveretur , earum pars authoritateHermanni Badenfis bellici Condii
( a ) Fugger ia Speculo fuis locis, (i) Colligitur ex antiqua vita S. Severini. (c) Fugger in Speculo, (d) Idem poft Lazium in Annal. Viennenfib. L. t. c. 2. qui recenfet monumenta Viennae. (e) FuggerinSpec. (f) Lazius loco citato. (g) Teftantur monumenta in urbe , & ad S. Udalrici reperta. Accedit Author Aurelius vidlor in vita. (^Lazius «x antiquioribus, (i) Idem, Sc Fugget in Spec.

C 3 )
tfliî Prsefidis diruta fuit. Tertid demttm A. t68j. paucis antequam à Karae MuftafFæ Vezirii CopiiS îuburbia cingerentur , ( magna circùm amplitudine ea procurriile argumento fit : quòd idem Ve- tirius Byzantium ipfe oppugnationis initio per« fcripfifle fertur : jam fc Urbem Viennam tenere , folam arcem expugnandam fiiperefie ) denuo flammis curatè à milite noftro deleta fuere. Triftishaec urendorum circùm fuburbiorum provincia à Gubernatore Urbis Rudigero Starembergio , Starem- kergio Guidobaldo , noftri aevi Heroi incomparabili, tum vero pedeftris legionis Centurioni delata eft. Is, ùt hodiedum narrare folet, reputans apud fe, tot domorum millia, tot Principum, & amicorum palatia , totius Urbis delicias, ab fe homine adolefcente , paucorum manipularium opera , paucis horis in ruderum acervum conje&a elfe, intimis animis commotus, rerum humanarum in*, nitatem fuis ponderibus æfiimare , nec perfun- tlorié Philofophari csepit.
Hic efto terminus, unde iter erit decurrendumt fcilicet dum Barbaris 12 . Septembris ejusdem anni ( cujus memoriam numus adje&us tunc fparfus refert ) fufis, fugatisque, ex buftis filis, & ruderi- bus fuburbana corona coepit refurgere.
'rm
i ,,ifâ
llEi’EMUNTiC^ N
mn>jßAsJt6e S
f^TOL Vm UÀHUMEDl ajStEGKRTEÂXâlTWIÉV ' iABERDURCHGôrXl lllUfDDERKEZS :EÔLBT:UtfD \ äEKHSVOICKERTAPFER J
\keit EENc SEFT.WIE / ^DERUAVOìrBEFREW
: ET WORD EST..
a a
Sola-

•MCO«*
Soluta obfidione ( praeter templa diruta , palati* irafa, aedes folo aequatas , prætdrque bulla, rudera , & fquallorem , fpatio unius horae in circum videre nihil erat ) cives revilerc areas fuas, ac repurgare , tantóque contentione majore in aedificationem incumbere cæpêre , quòd paucorum intervallo annorum perpetuis viftoriis Strigonio, Buda, Effekino , Belgrado ipfo velut extimis Viennae munimentis adjeftis, regiae Urbi non in praeiens modo, led in perpetuum Habilis , inconcufsäque fe- curitas alferta videbatur. Ergo Magno Leopoldo I. imperante, ipsóque bello Viennam veluti fecundante colonorum numerus magnopere exau&us, ac poftmodum , cùm Italicae item ac Belgicae Au- Hriae patrimonium & accelfio faßa , plura tribunalia inllituta fuêre % atque intra quinquaginta annos , ad praefentem fcilicet 1734. fupremum hn- firi ab inftauratis fuburbiis decimi , corona fubur« biorum in eam amplitudinem , cultum , ac frequentiam adolevit , ut non peregrini modò , fed Domenici ipfi demirentur. Nunc antequam Ungula aggrediamur, univerfa praelibabimus.
Itaque Urbe vindicata, ne priori par veluti per- millum aedium chaos exilieret , ea in defignatione vicorum providentia adhibita , cautûmque fuit, •ut ad fexcentelimum ab extima Urbis folia pedem purum effet atque ab omnibus aedibus liberum fo- lum : quo tum de intercapedine ad extimae munitionis ac declivitatis regulas aptanda , tum urbis falubritati, fuburbiorum fplendori , ac peram- bulationi frequentiffimae Nobilitatis , populique profpe&um egregie fuit : adeò intervallum hoc fub occiduum propê folem innumeris rhedis veluti circumaratum , atque circumdufta haec , multisque palatiis interllinfta corona jucundilfimüm fpefta- culum prasbet. Quae commoda tantillam hanc fuburbiorum ab urbe veluti filiarum à matre fejun&i- onera fatis compenfant , idquc quòd pro urbanis portis fingulis meritoria vehicula, quibus tum per
urbem,

« C s ) »
urbem , tum ad fuburbia vel viciniora oppida de* porteris , quotidie proflant, parabili pretio conducenda. H*c ad commoditatem ; fecuritati vero hujus medii intervalli annis abhinc duodecim, Prillimi Principis Noftri Caroli VI. Caefaris vigilan- tifliimi jullu , cùm aliàs notturni commeatus ab GralFatorum infidiis, rapintsque fatis eflent intuti, quatuor equeftribus excubiis, totidem inflationes collocatis optimé provifum eft.
Hujns tam magnifie» coronae interrior maenis- que refpiciens ambitus orgias explet 4190. quae ad noftratis dimenfionis regulam ( orgia pedibus fenis , feu ternis paffibus conflat ) unum milliare Germanicum , quartimque ejus partem efficiunt ÿ capacitas vero totius areae eft pedum quadratorum 4000000. Exterior vero campis obverfus linearum ambitus , quo und equaque^, teguntur fuburbia , inde ab orientali Danubiani* canalis latere ad Occiduum in orgias procurrit 7080. id eft fupra duorum milliariorum Germanicorum iter. Feré par eft reliquus ad feptentrionem ambitus : nam fi pro Bdreali limite Danubii alveus fumitur, ita ut infulae omnes interceptae , demptis hofpitalenfi, & Ta« borea, in eundem cum fuburbiis cenfum veniant, numerantur orgise 6720. feu milliaria duo Germanica , 5 c palfus trecenti. Itaque circumferenti« fuburbiorum univerfa orgias 13800. £ unum ottan- tem fupra quatuor milliaria Germanica ) comple« ttitur. Erit, qui eam amplitudinem admiretur ; ver\im & alius , qui pro diffufa luburbiorum amplitudine majorem expettalFet ; ea tamen natura eft fuperficiei circularis ( ad quam accedunt fuburbia ) ut etfi minores lint peripheriâ , facile tamen vincant oblongarum capacitatem.
A. 1704. cùm in exitium Auftri* omnia con- fpirafle viderentur , ac populatrices hoftiunt face» trans Danubium prope ad pontes in citimo littore percurrerent, ut incendia è moenibus fpettari pok lent i follicitudo nempe inceffit, ne & fuburbia A ^ uno

«§@ C 6 ) ®S*
òtto incendio haurirentur. Igitur Eugeni! Saba»* dix Principis confiliô nunquam fatis laudando vai-* la circum ad hodiernae technicae leges, fuis ad de- fenfionem angulis inftru&a, atque A. 1730- impendiis maximis coftili latere conveftita , & firmata funt. Vallaris haec corona non tam ad fecuritatem «ivium, aut decorem, quàm aerarii, ac veftigalium augmenta facit, quando antea nihil promptius, quàm merces quaslibet in aperta undique fuburbia , tum ' defraudatis publicanis, in urbem ipfam penetrare.
Vallares porro hae line» portis adeuntur noveri, (onte levatili , ac militaribus excubiis inftru&is » »omen verb ab adfitis vicis funt natta?.. Harum prima Kmdorffenfis ab urbis foda abeft pafTuum 2940. Wayingana 2250. Alsherrana ab ejusdem nominis antiquo , cultóque vico , ut prope fuburbiorura pars cenferi polTet , folo v»Uo divifa abeft ab urbe paflibus 2040. Ltrcbenfeldenfii , extra quam aliud ejusdem nominis fuburbium enatum eft , diflita paflibus 23x0. Mari* Auxiliatricis à propinquo templo appellata paflibus 3000 Sbänbrunenßs padi 375 ®* Montis Vienntnfis padi 3900. Favorittana pad. 2670. Ad S. Marci pad". 40^03, In leopaldina verb pontium extremus abeft à moenibus padi 69711.
Vetuftioribus temporibus fuburbana omnia quadrifariam dividebantur , in Stubenfem , Carintbia. . cum , Wubmerianum & Scotenftm quadrantes. Stu- benfis nomine venere vici : ïanbfitûfê ( via Regia ) SßttSgdrber ( alutarii ) Unterroört (Ripenfis inferior) çum Leopoldina Carintbiaco accenfebantur vici : Widcnnenfis , &. Viennenfis dexterior. VFKbmeria* trovici : Saimgruben ( Folla Argillacea) Viennenfis finifterior , < 5 d) 5 ff / Mariae Auxiliatricis , dfc ©pittlberg (mons hofpitalarius. ) Scotenfi , ©cfyottmi Süerj ( Collis Scotenfis ) ®cf)0ft«u = Slerfer ( Agri Sco- tenfts ) Platea Alsherrana , & Waringana , item Roflavia. Hodie divida alia placuit ab variis fundorum Dominis , atque inde pendentibus fub* urbanis Judjçjbus petita , quorum funt omnino
duo

m c 7 ) «»•
duo de triginta , quæ novem mappulis, nempe minoribus ad majora, lineas usque porrefta, ad- junftis infra expreffa habentur.
De lingulis, quo lita funt ordine, præcîpaa quaeque , reliftis minutioribus , commemorabimus , quæ cujusque origo , fines , incolarum numerus, quae fpe&atu digniora palatia , horti , »edes publicae , qui Magiftratus facri , aut profani.«c. Haec tamen omnia , qua accepimus , fide trademus : Confultâ videlifet Ichnographicâ Viennen- fis territorii tabula, quae per Leandrum Anquilo- lam , ac, qui hodie fupereft , in hac arte peritil- fimum ac celeberrimum Jacobum Marinonium , operam item conferentibus viro clariffimo Joanne Luca de Hildebrand, Arnoldo Wernerà Stainhaus curatilfimè defignata , ac typis A. 1704. excufa eft : deinde oculis noftris , vulgi fenfu , earumque rerum peritis adjutoribus in confilium adhibitis.
Etfi fcriptionis argumentum eft nec fplendidum admodum , nec vel Poeticis noftris , vel Rhetoricis coloribus valde opportunum ; ideò tamen deligendum cenfuimus , ut vel ea , quæ à deceftbri- bus de fuburbanis aedibus, aliisque memorabilibus pertra&ata , nos una opella omnia , atque alia de rniverfa fuburbiorum corona , uno confpe&u daremus, non line rerum haftenus non editarum multiplici acceffione.
\ V f/l*

m c 8}
m&mtm •*#*&$ «$$$$
LEOPOLDINA.
L Eopoldina , ctfi Infula meliùs diceretur , Civitatis nomen obtinuit f&opolb >, ©tabt) nec id immerito ; cùm nulium fit Auftrise inferse oppidum , quod cum hac vel civium frequenti! , vel aedium vcnullate in contentionem venire poffit; amplitudine vero ipfum Viennenfis Urbis ambitum exfiiperet. Quadraginta millibus capitum habitari , curate initis quoad heri potuit, rationibus compeftum eft. Area, cui infidet , medio fi- nu quadratum perfe&um ample&itur 1821600. pe» dum quadratorum : his additta excurrentium an- fraftuutn capacitas quartum omnino millionem decies ofties mille pedibus excedit. Gemino centum myriadum exercitui non impar fpatium.
Aliis ante annos admodum 65. Judaica Civitatk ( 5 uben' 0 tûbl) appellatio fuit, cùm ab Hebraea Gente ferè quanta eft , teneretur ; extruftâ etiam , qua ad abolitas firn religiones uterentur , Synagoga. Anno vero 1669. eliminavit funebrem eam pellem Princeps religiofilfimus Leopoldus Imperator, cùm pietate fuamet, tum Auguftse Conjugis Margaritse precibus commotus, feu Urbanos Cives hac mercaturae pernicie , feu Rempublicam variorum tumultuum occafione una eliberare animus fuit.
Synagogam adeò folitis Eeclefise ritibus expiatam , D. Marchionis Leopoldi , Suóque nomine Leopoldinam Civitatem initiari voluit. Vetuftioribus adhuc temporibus, ùt è feripturis conflat, Littoris nomine ( ©erb) vocitabatur, quam nomenclationem pars hodiedum retinet
Ejefta faece Hebraea , fuhinde novorum colonorum induftrii nonnihil caput efferre eseperat nova

i
%
'Cefcrtum. ttffoerxcordû* . '^^errurFT 7 t£W 0 Ttas^^F^? 7 aj oc/tio/o.^ç. C&rmte?'wsn., Jo.IZj. CQ. taor. jjf. ttfantumr ZTvmczf ... . _ Co ntudornium mi/itum.. jg. tâtuf û&farea. Taroritxx* , 2,0 - Contri
/>. Conflict. y^AZjnßrttfriTurti- . Z7^y\nc, ^Mon^çuzu/x . 2 <9 . Con . Cos, "
Colored# .ZC. CD* Sipx.1 .zC. Contstcé* ^AHjttoniton . _ . .______ .
r? /7X ^Kztf'Zi. y^'an-Zje^Axx .O’^'.CCj , ÇvdsrtuS .&6CO-Çvd*r' d* . JdPZVO
- a”. CD.CDeodut.S.CB or.
*0J-/ntu£e.S.3o<m:.7tâfr .js.'jy. 3Crapf " Com.. de PunmzÌ7-cA*n..24. . Corn.
ZO.CD.de CHie'en.tAur'n. .So. CDzCcMmuderer-.sJ .ComrUiùj-C .^Aariadee .ZZ.Cem.deÌ^.o/eniero. VËI/XTORIZACJ?7. Com. Czer-nrm. . as . CD . de 7dœ*Ud*7-y . 3

«g@ C 9 5
va Civita* ; cùm Anni i683- fatali turbine in ipfoj prope fuo exortu communi calamitate haufla in cineres abiit. Equidem de hac velut ad ob- fefTos juvandos quàm opportuna Januâ retinendà, deliberatum fuerat à Lotharingo Duce -, gravibus tamen de caufis deferta , & ne hoftibûs tegumento foret , combufta eli. Soluta oblidione collegit fe celeriter , atque in hanc , quam' videmus , celebritatem adolevit: nempe è Moravia, Bohemia, Polonia venientium ingenti vi mercium prima flatio, ac peropportunum hofpitium,
Ad meridiem versus Danubii Canali, continentibus fere inter fe navigiis confito alluitur : ab feptcntrione minore Danubii ramò , multis item navalibus molendinis diftincto incingitur : ad occiduum folera aggere ac vallo, inde ab canali ad ramum fluminis minorem pertinente , ab reliqua Infulae parte difcriminatur : ad orientem denique à Pratenfi seftivario , tenui alveolo dividitur.
Occiduam Infulae partem ( olim 2abors21u) bo- die Pratum à D. Brigitta , ftruftitque ejus honori Ecclefiâ didtum occupat ; quod alias peramoena ac longe frequentillima plebejae multitudini obambulatio , hodie fepimentis cinfta Phafianorum flatio.
Pars altera ad ortum fpeftans Pratum vulgo dicitur ( frater ) cervorum , aliarumque ferarum vivarium laetillimum : idem urbanae Nobilitatis , liberius caelum fub vefperum captantium , ac rhe- darum velut agminibus frequentatum : adfitum& alterum habet pratum deliciofum fundum Urbanum ( Stabt i ©ut* ) Patent haec aemonia ambulantium deliciis ab exitu Aprilis ad Junii primordia.
Suburbium hoc fitu utitur humiliore, atque ef- fufo fòrte fuper ripas Danubio, eluvionibus obnoxio ; folo nihilominus nec fabulofo , & longe fer- tiliflimo : hortis ideò fere confeminatur , unde olerum , hortenfiumque frudtuum vis incredibilis in forum effertur. Tro fæcunditatis Angularis argumento - quidam vitem afferunt domui à Fufia A $ Cerea

«M ( » )
Ceno di£t* adGtam , quae plures ducentis & mille , magnitudinis & faporis eximii botros in unam vindemiam obtulit.
Urbano Magiftratui ad quem vetus dominium authoritate Leopoldi Cæfaris tb Hofpitali civium A. 1689. rediit , maxima parte fubditur , qui & leftum Civium confenfu Praetorem feu Judicem altero quoque anno fufficit, aut reficit. Ædes quantumvis pro tam vallo fuburbii ambitu haodqua- quam numerofæ , ( nec enim ultra quingentas cen- fentur ) vernili* tamen funt , amplae , in plures etiam areas ac compluvia excurrentes. In vicos ( leu plateas ) diflecatur leptem & viginti , eós- que latos admodùm , & ad regulam conformatos.
Pars Leopoldinae extrema , quae aliàs , fortalTe quod aquis circumflueret , Vratum Venetum (Sßene* btgersSlu) audiebat, hodie Linea venatorum ( genjcil ) dicitur , quibus eum fundum aedificandum defignärat Mathias Imperator. Etfi vico , feu plateâ unica, fed ea praelonga finitur , nunc tamen , dum litteris illa mandamus , ter mille ter centum Capita cenlet. Suo illa judice regitur, ac Vice • Dominatum, quem dicimus, id eli Domina- lis aerarii Praefeßum, Dominum cognofcit. Hic Iconem Pötzianae Virginis viae adfitam praecipua, quotidianäque devotione colunt , cui immunitatem à Lue pelliferi Anni 1713. non fine prodigio acceptam referunt.
Princeps hujus luburbii aedes facra , eaddmque Paraecialis Ecclefia à Divo , quod meminimus , Leopoldo nomen tulit. Numus praegrandis 13-fe- munciarum aureus in fundamenta jaßus ita ferd infcribitur.
HONORI
JESU CHRISTI
DII ST MARIÆ FILII
SAN-

«M C h } »
SANCTI LEOPOLDI AUSTRIÆ MARCHIONI»
PRIMUS HIC LAPIS POSITUS EST anno dom. M. D. C. LXX,
DIE XVIII, AUGUSTI.
Altera faciès fie habet :
. AUGUSTISS. IMPERATOR
LEOPOLDUS AUSTRIACI!?
POST EJECTAM JUDÆORUM PERFIDIAM
ABOLITO EX HIS ÆDIBUS SYNAGOGÆ NOMINE SPELUNCAM LATRONUM MUNDAVIT IN TEMPLUM DEI, et D. LEOPOLDO AUSTRIÆ MARCHIONI AC PATRONO
RITU CATHOLICO CONSECRARI FECIT.
M. D. C. LXX.
Deinceps cùm anguftior videretur , ac ut tantam, & indies fuccrefcentem multitudinem caperet , fplendorémque indueret majorem ; à Magiftratu Viennenfi tantum non à fundamentis inftaurata, ampliata , & ad decorem lingularem adornata eft : annum hujus inftaurationis inferiptio numi argentei femunciarum i st. memorat :
AB

*9 ( » ) »
AB
ïtfCLYTO MAGISTRATU , VIENNENSI
DUM CONSUL FLOREBAT,
DoMInVs FranCIsCVs IosephVs ha Ver
Ex altera parte.
AD
DEI TER OPTIMI MAXIMI GLORIAM SINE LABE CONCEPTÆ VIRGINIS SANCTI LEOPOLDI AUSTRIÆ MARCHIONIS HONOREM TEMPLUM HOC
AMPLIATUM, ET RESTAURATUM
EST
ANNO DOM. M.DCC.XXIII.
Ædes haec facra fere.ë typo viri clariflimi Joannis Orpelli , Archite&onkse utriusque peritiifimi de- fumpta eft :'Altarium decor, pifturæ excellentia, turris ad omnem firmitatem ac venuftatem.edufta, campanum æs in harmoniam propé muficam temperatum, adje&um denique Diri Lazari odjpum non invenuftum , non cives modo , fed & exteros ad vifendum aliénant. A Curione unico & duobus adjutoribus fuburbiumhoc curatur univerfum, fed zeli amplitudine tanto gregi fufficiente.
Ædes altera Patrum Excalceatorum de monte Carmelo, principi vico adfita, Conditorem habet
Fer-

•fig® ( 13 )
Ferdinandum II. Auguflum , illud Religionis iit Germania propê collabentis columen inviftum , & in Eccidi» fallis »ternum nomen. Is poftquam Anno 1620. Eohemicos tumultus utrique reipubli* c» perniciem minitantes extremam , clariluma , pleniilimiique in Albo monte vittoria compofuiflêt, planéque intelligeret, quod tum omnibus perfua- fum , eam vittoriana magnam partem precibus Venerabilis P. Dominici à jKfu Maria notiffim», mi- niméque fucat» fanttimoni» famâ clarilfimi affi- gnandam, gratiam viri meritis magnificam habuit, extruttô ejusdem inftituti viris D. Tlierefi» Settato, ribus c*nobiô percommodo, quod Religiofos incolas duos & feptuaginta alit opere firmo ftruttum.dc modello fplendore nitidum ; Idque oportunum Pa- roci», tant* multitudini fubfidium. Id Templum populofiffimi lüburbii frequentia maxima colitur, augdtque pi* plebis affluxum Thaumaturg» Virginis Icon , quam alias idem Ferdinandus II. ac pienti- flìma Conjux Eleonora lingulari veneratione pro- fecuti feruntur, ac hodie magno numero anathemata , tabellseque votiv* Virginis nempe beneficia contellantur. Quadrata pr* foribus area ac fepi- mento incinfta , variis Divorum llatuis exornata, in medio coloflum Diviniffim» Triados honoribus adurgentem habet , cujus authorem infcriptio refert.
HUNC OBELISCUM PROrRIIS SUMPTIBUS
E
FUNDAMENTIS EREXIT ,
HONOR. D, PAULUS RHORBECKH, AUSTRIACUS SCHREMBSIENSIS,
Exterioris magistratus Viennensis
CIVIS ET HOSPES IN URBE,
M. D. CC. XXUI.
Tertium

( *4 )
Tertium Leopoldin* Templum F. F. Religìofd- ïum S, Joannis de Deo , quos h MìferìcordU appellant , aufpiciis ac munificentiae Mathi* Imperatoris exortum debet , uti & eorundem Fratrum uli- bus accommodatum , peramplum Csenobium cum Nofodochio feptuaginta aegrotorum capace, quorum obfequiis magno Civitatis bono , fe religiofa eorundem charitas ex inftituto totos devovit. Accedit Pharmacopaeum funditùs innovatum, ac longè inftruótitfimum , non hic modo decumbentium, fed aliorum item egentium fublevandis morbis apertum , atque , ut ne mortui quidem angu- ftd jaceant, provifum eft caemeterii finibus ampliatis , additoque facello magnifico.
Tureae hoc templum in equorum ftabula converterant , atque prae ejus foribus tormentarium fuggeftum ftruxerant , è quo partem urbis Danu- bialem verberarent : loco fand , fi confilium te- nuilTent , obfellis quàm periculofo. Magna hinc etiam millilium ignium vis injeóta , non exiguo Urbis incommodo.
Inftrauratum poftmodum eft Templum A. 1692* à Reverendilfimo ac Illuftriflîmo D.D. Joanne Ord, S. Benedici, Celeber. & AntiquilH Monafterii ad Scotos Abbate , & tunc Suftiaganeo Vienncnfi. Nunc in facris thefauris D. Joannis de Deo brachium oftentat, & JESU, Mari®, Joseph Iconem magna nunc civium pietate ac fiducia percultam} A, vero 1713. adversus luem peltiferam magnum praefidium.
Accenfenda funt majoribus hisce »dibus , minoris etiam molis , fed patentia publico acceflui facella : D. Wenceslaì in horto Comitum de Czernin. D. Antonii Paduani in domo Corre&ionis, D, Brigitt* in ejusdem nominis prato, Lazius Vien- nenfium rerum locupletifiimus feriptor , . author eft : in Pratenfi Infula alias Parthenonem Sanfti. monialium Virginum S. Auguftini inftituta profi- »entium extitille } c4sque deinceps ob familiaris

i«® e is ) m>
rei penuriam Cænobio Urbano ad D. Laurentii ejusdem inftituti Virginibus aggregatas,
Haftenus aedes , in quibus Religio federn figit $ nunc de profanis. Inter Leopoldin* Palatia primas dignitate , fin minus magnificentia tenet , Vetui Favoritta ( 21us ©arten.) In longo , quo adi- tur, vico tiliarum quadringentarum area, qu* magna cura & impendio educantur, grande quid fpi- rat, & ambulacra praebet pulcherrima. Haec alias Caefarum vel acftivantium, vel autumnantium delicium. Evaftata vero à Barbaris diu in ruinis jacuit, dum triginta ferd abhinc annis Jofephus Imperator de fufcitanda , atque Augufl* Matris ufibu* aptanda cogitationem fufcepit, & falam , quam vocant ( feu atrium dicere malis , aut triclimum majus) Celeberrimi Andre» Pozzo, cujus eruditi^ fimi de Architeftonica piftura Commentarii extant , opera pingendam demandavit. Atque haec piftura inter Pozziana opera non ultimum , unica nimirum è Palatio toto fupereft. Abruptum enim haud diu poft coeptum , feu quod infefta culicum examina , è circumfluis nempe aquis progenerata, malum nulla arte fuperabile, inhofpitam redderent flationem : feu quod ejus loco Fons Bellus , ( ©d)ÓRa 35runn ) litu haud paulo amoeniore regium in modum conftruftus eft. Cæterùm é ruderibus ipfis Principum noftrorum , uti cæteris in rebus, ita in habitationis modo prope privati hominis mo- deftiam intelligas. Quamquam horto nec amplitudo abeft nec am*na Majeftas ; areolarum pulvilli , artificiofis buxi inferpentis mæandris'incin- fti ; ambulacra topiario opere folcm defendentia; altiflimarum arborum in quincuncem difpofitarum feries , umbrifer* ambulationes longifiimc porre- ft* ( adeò , ut licdt magna f*pe fit multitudo oberrantium , tamen fine tede obambules beatior ) atque ali* hujusmodi hortenfes delici*, urbanam Nobilitatem numero huc maximo fub vefperum «flufam , nec non Mufas fub auroram invitant,
C*fa-

«3® C »O »
Csefarum namque indulgentia , quod Domitian« sfTentatus eft Martialis , veré dicimus : Jam fitnt delicta populi , qua fuerant Domini.
Minorum gentium hortenfia palatia, funt vifen- da, Princip. Montecuculi , Comitum Czerninio- rum , Oettingiorum , Coloredi, Com, ^unffirdjtn / Com, Rofenberg , Com, Curland , Baronum Wal- horn, Strobl : CollegiorumS.Barba ræ.Pszmanita rum, &Croatarum: Dominorum Gudeni, Wenighofier, De Haklberg, Hahn, Gory, Schmuderer, Ginter de Sternegg, de Levrenthurn. de Schretenften , Deo- <dat, Ritter, aliäque permulta. In Colorediano Su. perftites annofifiimæ , ac plusquam fæculares arbores argumento funt, barbaros latê omnia evaftan- »c#Vr hortos tamen quosdam, quibus impensê delebatur, fibi velut in certa vittoria fepofitos, in* , tegrôsque deftinâfle.
Ad Occiduum Leopoldina latus ac Danubii canalem grande militum contubernium cft, vulgo Cafarme , longum orgias noftrates fex & nonaginta cum dimidia ; latum verô quadraginta & feptem : in peramplas duas areas divifum. A Provinciae flatibus optimo confilio annis abhinc duodecim extruttum, opus ingentium fumptuum, fed usûs longe m»xi- mi, fexcentis equitibus, eorûmque Præfettis militaribus habitationem praebet percommodam , nec non totidem equis opportuna ftabula. Ad eundem typum in aliis Danubianis oppidis Stockerovii , Crembfii, & IpGi contubernia extrutta funt, nempe pro legione equeftri integra ftativa perpetua, magno Provincialium agreftium ac Dynaftarum commodo , quibus alioquin militaria ejusmodi hofpitia , nunquam non militaris licentiae injuriis expolita imperabantur. Viennenfe ifthoc veluti Praetoriae equeftris Cohortis officia praeftat , atque tum dignitati Principis praefertim extra urbem degentis .tumfuburbiorum fecuritati, quin & viarum, latrociniis aliàs infamium præfidio defervit, vi- vitque difeiplinâ quàm leverà , nulla cujusquam
moleftiî,

*8® C ï7 ) $P*
ÎUoleftiâ, Ut ideò Bohemi* , UngariaeqUè Ordine* de imitando Autkiæ exemplo apud Ce deliberare dicantur.
Publicas inter aedès Ad èutìdem Canalem eft Kabale -, quod vocant Officium , ejus Praefefti fedes , cui fupremi Legati rèi nauticae nomine , fumma navalis rei « ac pontium , feu bellicos , feu alios in ufus procuranda incumbit : naves Denubio defluentes ad unam omnes certo pretiô redimit : quidquid denique ad flumentanas rationes perti- net, adminiftrat.
Haud procul inde Corre&ionis Donni« vifitur ; Ita Ergaftulum publicum appellatur, quò vaga po- tifîimùm & otiofa mendiculorum faex , aut mendiculorum habitu grallatores , & praedones no- fturni, tum qu* corporum quaeftum faciunt, aut aliorum criminum rei contruduntur* Ampliata nuper eft adje&o sedificio perquam fpatiofo, variarum nempe operarum offici nâ : lanâ imprimis ducenda opus faciunt, ac praeter caetera quot annis ultra duo centonum millia elaborantur : ut adeo ftt miferis integris imprimis ac volentibus * quo diurnum libi vi&um conficiant. Quo infti- tuto efficacius nihil eft ad Rempublicam ab impor- tunilfima illa vagorum erronum , vicos , domós- quc omnes oblidentium moleftiâ eliberandum» Servit eadem domus parentibus ad edomandum degenerum filiorum proterviam. Prae foribus in* fcriptio legitur :
imperante: Leopoldo
ET CONSULE DANIELE LAZAR© SPRINGER S. C. M. C. DISCIPLINARIUM HOC ï
s, p. a V.
EREXIT
A, M, DCLXXIif,
&
dtibi

m® c is ) ® »
Alibi verb .
LABORE ET FAME .
Annis abhinc viginti quatuor extra Leopo^din* vallum in parte Infill* , quam ab Hofpitali vocant» è materia Amphiteatrum ingens conftiterat , ubi aliqua Veteris Rom* imitatione urforum , tigridum , bubalorum , aliarumque ferarum fpeélaca- la edebantur ; verùm brevis admodum ea voluptas fuit, feu quòd ab Urbe erat remotius , feu pretium ab fpeft^toribus exigeretur immodicum. In ejus locum ad Aquilam Higram hcbdomadaria ejusmodi taurorum ferd ac urforum certamina » magno vulgi affluxu celebrantur.
Sunt & ali* officinae, fabricas vocant , aliorum aurum in brafteolas tenuiffimas extundentium , pannos ad fplendorem extondentium , variorum item fericorum operum artifices. Nihil abeft denique , quod feu ad opportunitatem , feu fplendorem in magna quaque civitate defideres.
Ad Templum Paræciale.
C Ede loco Ifacidum tandem delpefta propago!
Et procul à cultis hadtenus efto focis ! Erubuit fparfo fat culter & ara cruore >
TeóUque fàcrilegâ facia fonora prece.
Invifos fuperis tandem Leopoldus honores Suftulit , & caufam Numinis ultor agit.
Gens laribus depulfà fugit , fummóque Tonanti Stat Sacra, perfidi* quæ fuit ante domus.
Hoftia Divino melior fub pane litatur,
Sacrâqùe propitiis fumat acerra focis.
Qjuis Te jam Magnum pofthac Leopolde negabit, Cum fuperis Pietas Te facit die parem.
ROSSA-

> 1 ^
Isa B&
£? gg?
' I i|
tea K3-
umTTTuÏ]
TÎTîm»,
unfffvl
CanlrrrMtsrju/tener■. it.
'Perdura. . Aedrirofum. tS-Cft*.
râtôowôni. io .jy.ttßkrrr. rt-Z). Perdura. . Atàrmo»
drX.iuMtomérm. i<9^ir*A*r%À4sAr*'è4*A.Jn T"URHJ
A **-- J - * - *r*A. — w VJ «t «Md. « Amjé.V a
r LMTrrMtoriü /ionor - . n .Sotrdivn *S.Cìucpp ^ r.OÄ 2 on dot Âtitf'Com . dr%$Jkà **. û m. gyì
''HT£NTNÀL *jo. &4*eristr*tu*r Ctrisi. *,/. Ciu>
.<SWs 4 mm
t+Xom.
rlm.
R7. iv.Ctutiù* C+mrttrium
8 mT - Z>0fm+f AraXatoH*. *-+
vÿtsm
/7 7 < ; ;
• ^
» ■ ST"<
A #
77 T /7
aLav.a
KTjT^ék
fari Vi
1 / 7 /
• l a ikii
, //-ï
(UU 9 |KT j
tUU3!tt 1 i
* fi* 5
r il ' V
■■IT '1
r /VVf‘
na
■V 2 "
•TTy»r,
^ysssstwftdìii
b*in
ramni*
'huut 1
nu iriHP
i i
'»"T
TkàA^^r-
:‘*AA
join.
ill^
um
J mM Sir ii n ME
HF'«»
|HU im
Tk^JUr.

ROSS AVIA.
R OfTavii Suburbii nomeh quidam à Kofis trahunt.
2 lu enim noftrum Germanicum, quod veteres Augiam vertere , pratum , viretum , feu laetum arvum indicat. Itaque à Rofis Sylveftribus » quibus hic fundus effloruerit , diftum autumant. Melius Squorum pratum huc nempe ad pabulationem agi folitorum , appellari , argumento eft (uburbit infigne , viridans falicetum referens. Hoc enim arbufti genere Danubii litora fere inumbrantur. Hàc vero integrum magni fluminis alveum decur- rifle fatis indicant tum folum fabulofum , tum Ædes Virginis propinqua ad Ripam hodiedum dièta , elque continentes gradus, quos vocant Pi- fcatorum.
, Hodie , Danubio in varia brachia , infuldsque difle&o , ejusdem tamen Canali à Boreali latere alluitur. Hic , poftquam A. 1701. magna , per- petuâque aquarum fubfidia labore quadraginta annorum , ac RheÄenfium 200OO. publicis impendiis accepit , nunc tanto eraulumento eft ; ut integra navigia patiatur, quibus tum ab occidente tum ab oriente urbi optime confulitur. Ab occiduo ve- ró , minuto rivulo Alsherrano j ad Meridiem colliculo Schottenbcrgenli, & Plateâ \Varingan 4 terminatur. Are« hujus longitudo eft 400. latitudo maxima 370. orgiarum > totius verd capacitas pedum quadratorum 818500.
Olim ad ipfam urbis foliam procurrerat , dum A. 1683. occupato per Tureas Ujvarinô feu 9 îtu» -Ç>dufe| / ac barbaro hofte jam ad Auftriæ fines populationem inferre aulb, cura injefta ; ne tanta propinquitas munimentis nox« effet , atque fi a adeò.

«H® ( 20 )
aded , quidquid hfc flcterat domorum, horto* tum , templorum , ac caetera inter grande Schwar- zenbergiorum tunc Comitum, nunc Principum palatium uno incendio deletum , ac folo aequatum eft. Duobus abhinc faeculis Sanftimonia- lium Caenobium cum D. Magdalenae Templo hic conftitifîe praeter idoneorum documentorum fidem , fuperftes columna lapidea ejusdem Div» fimulacrum fuftinens indicio eft.
Etfi deprelîiore paulùm folo infidet , fitfis tamen opportunitas , Danubii propinquitas , lignorum mercatus effecere , ut è buftis informibus in hanc , quam cernimus , sedium centum quinquaginta , hortorum, palatiorum fplendorem, ci- viûtnqne frequentiam excrefceret. Plateis paten- tioribus fex diftinguitur , atque incolarum capita ceniet ad decem millia , non acccnfo nautico populo , propè in horas & affluente , & diffluente. Cives in ditione Magiftratus Urbani degunt: qui, quemadmodum de incolis fuburbii Leo- poldini meminimus , ad veteres dominos rediere , poftquam ab A. 1605. ufque 1689. Xenodochio Civium paruiffent : caufse minores à Judice ritè deleóto , & Juratis, quos vocant , difceptan- tur. Parochiana verd facrorum adminiftratio ve- tuftiffimo jure penes Scotenfe Rk. PP. Benedifti- norum Onobium refidet ; aliqua tamen munia parochialia libi ab eodem concredita RR. PP. Monafterii D. Annunciata diu , noftuque foler- ter adminiftrant.
Templum hic vifitur unicum , ac Afceterium Servorum B. Mariæ V. in cujus fundamenta lapidem primum fub Ferdinando HI. ja&um , ejus, démque fundatorem in lamina argentea inferi« ptio refert,
D. O. M.
IN HONOREM VIRGINIS ANGELO ANNUNC 1 ANTE
IN

C « ) $§?*
IN
CRI MATREM ELECT.* ,
IN USUM
ORDINIS SERVORUM EJUSDEM
VIRGINIS MATRIS TEMPLI , CÆN 08 IIQUE EX VOTO
A FUNDAMENTIS EXCITATI MEMORI*.
Ex parte altera.
FUNDATORE
OCTAVIO
PICOLOMINI DE ARAGONIA S. R. I.
PRINCIPE DUCE AM ALPHI,
PRIMUM LAPIDEM POSUIT PHILIPPUS FRIDERICUS S. R. I.
PRINCEPS
EPISCOPUS VIENNENSIS III. IDUS NOVEMBRIS ANNO
A CHRISTO NATO M. D. CLI.
Idem Anno 1670. per Celftffimum Principem Wildericum Epifcopum Viennenfem falutat* ab Angelo Virginis honoribus dedicatum eft.
B 3 Equi-

«8® C 22 ) $§?*
Equidem Anno 16S3. uno cum reliquis fubur- biis incendio bauftum , non item folo aequatum eft , quòd remotius videretur , ac ut hoftibus ibi nidulantibus præfidio , rei pro aggere fe rvire pofiet.
Kec indignum memoria eft , quòd idem Servitarum templum in communi ftrage barbarorum feritatem , nec tam pietate , quàm errore fluito evaferit. Videre in fummo tholo depi&as veterum Prophetarum imagines promiflis barbis , capita cydari teftos , ac nefcio quid fui cultus habentes ; quare fuos rati , ta&ique religione manus inferendas non putavere. Inter alios Valachi» Princeps tributarius, Ottomanica caftra fequi coaftus , hanc tibi nempe prae caeteris tutam ftationem inter obfidionem delegit.
Difcufla hac procellâ reduces Religiofi viri prodigiofam DEIparje Iconem , alias ab Archi- duce Leopoldo Guilielmo dono datam , fumma voluptate falvam omnino , nulliique parte quid- piam oblaefam reperêre , ùt hodiedum à devotis clientibus non fine multiplicium beneficiorum grata commemoratione celebratur ; Idque magi« poftquam A, 1728. Divo Peregrino tum inter Divos caelites recéns relato venuftiffimi operis facellum , multisque jam votivis tabellis il- Iuftre adjunftum eft.
Templum porrò ipfum propylæo è feâo .lapide, ac variorum Caelitum ftatuis ornato , ad Archi- teéfonicæ leges eduftum , etiamnum venuftiori. bus Viennae accenferi poflet. Caenobium verò ftxaginta incolarum capax pro religiofa commoditate poft obfidionem ampliatum inftauratum- que eft.
Inter prima Roffavise ornamenta venit Lichten- fteinorum Principum Palatium id magnificentiae, ut dum è ccfpite afiurberet , nihil fimile haberet Vienna. Porticuum , graduum , conclavium ornatus regium quid fpirat. Piftuise opus funt
cele-

H89 C 53 5 @1»
celeberrimi Apellis Rothmeyeri , nuper admodùm è vivis fublati ; aula veró , quam falam dicimus , Andre* Pozzo S. J. ingeniò . duodecim laboribus Herculis depila , exteris vifentibus, & artis peritis aeftimatoribus admirationi eft, Fefti- vum eft Adami Principis Conditoris diólum : fe quem tantis fortunis cumulirit Divina bonitas , quotannis ad triginta florenorum millia eleemo- finae nominae dividere , fed in egentes laborious , murarios fcilicet ac operas , non item eos , qui ultronea fere mendicitate fceleratum otium alant ; hac fe caufa non ambitione duftum , cui fatis alioquin ad habitandum palatiorum fit , fumptuofas adeò aedificationes fufcipere. In ad- jun&o fuperbae fabricae horto nihil feré horten- lium deliciarum , quidqnid uspiam videris , aut animo concipere poliis , defideraveris.
Inter alia magno numero hortenfia palatia eminent , fplendordmque hujus urbis axacuunt Comitum Zinzendorffiorum , Collaltiorum , Kauniziorum , Scalvignioni, Com. Sanfti - Juliani , Sinzendorffiorura, Dominorum item de Pozzo , ac Verdura &c. praeter minorum geutium ad feptuaginta fpe&ata. Item digna eft vaforum, quae Porcellana apellamus, nobilis officina. Ejus initium fa&um eft Anno 1722. à D. Claudio Du Paqueur ejus artis longé fcientiffimo. Etfi deinceps ab invidis varié exagitata , brevi tamen magnem celebritatem adepta eft , mirantibus, ac gaudentibus Viennenfibus , merces olim trans valla aequora , ab extremo oriente. Japone fcilicet , ac Seribus impenfis immanibus àccerfitas , nunc libi , ac tolerabili pretio domi enalci. Equidem cùm alibi, tum in vicina nobis Saxonia ejusdem inftituti officinae ( quse eft noftri fae- culi folertia ) adornatae funt : ajunt tamen , Viennenfia noftra vaia, cùm materiae puriffim*, candidiffimaeque bonitate , tum figlino artificio
B 4 nihil

«S# C =4 ) »
nihil exteris concedere , piöur* vero encaullic* præftantiâ longé antecellere.
Suburbium hoc merito lignarium Viennæ forum dixeris : tanta materi* copia feu in foco- rum , ac caminorum alimentum . feu ædificio- lum fuggrundia è Bavaria , Suevi$que hue convella vamum proftat , partim etiam illo , quod urbem inter ac fuburbium interefl:, intervallo sellate juxta ac hyeme elaboratur. Vifitur & conditorium ingens . aul* C*fare* ufibus materiario ejusmodi apparatu confertura.
LICHTENTHALLENSE.
T Rans Alsherranum rivulum ad occidentem , luburbiorum recentiflimum Lichtenthallenfe, feu clara vallis , ùt in infigni fuo refert , ad Nusdorffenfem usque aggerem procurrit. Alias Prati îbifin / nomine appellabatur , noftrâ dum memoria , fcholarium pr*fertim , cùm vacaretur, feu pila , feu alios ludos ludentium Palæftra celeberrima. Hunc ( verficulo illo , fed commutato ubi liceat } Hunc magna Urbs $ ubi cefi es erat e idque paucorum fané annorum intervallo. Tantae molitionis aufpicia eidem , quem diximus Adamo Lichtenfteinio Principi debentur , qui poftquam fundum horto fuo conterminum à Minando Aufpergio Comite emptione comparavit , primùm A. 1694. Zythop*um pnegrande , feu cerevjliariam coquinam ( nobis braxato- riam ) à fundamentis eduxit , magn* fubllru- ftionis opus , nec minoris emolumenti , quando quot hebdomadis ad quingentas Zythi urnas excoqui ajun*. Poftmqdùm cum A. 1701. agger perpetuus vulgo Linea circumduceretur, ac multitudine redundaret Vienna, agrum quantus eft, m areas divifum petentibus »Signavit, fpatiiquc, quibus ftruerent »des , perlevi pretio , ac decen-

*1® C 2 ? ) 01*
nii immunitate promilfa divifit 5 ut adeô paucos intra annos pulcherrima Colonia flaret , noménque ab Authore Principe , ac fitùs humilitate capefferet , Lichtenfteini* Gentis intee Auftriacas Principis monumentum omni sere perennius.
Jam mine , etfi nullus eft »dificandi fini», du- ôis curatê rationibus recenfita funt capitum o<flo millia , oftingenti , duo de viginti , fi Turri* partis & Spärkenfis imminentis collis incolas iteih adnumeres. In plateas principes examullim direftas difTecatur fex , quarum altera fuper* , altera infer* Viennenfis, à fale, fabris, leone , & àulâ nomen tulere carter*, fi tanti eft haec ndnotaf- fe. Latitudo ejus eft 370. orgiarum, longitudo totidem j planum vero Ó70200. quadratorum pedum.
Principis nomine Praetor jus dicit ; minutiores civium controverfias flatus Judex ae Seniores dirimunt , cui c*tera inter incumbit , per quatuor excubitores adversus grâflatores nofturnos , & ignium pericula evigilare -, feriatis vero diebus cum apparitorum manu cavere, ne quid in cauponi» licentiae ac turbarum exiftnt.
Sacra quod attinet , fuburbium hoc ab ipfis fuis incunabulis ad annum labentis faeculi 23, in Waringenfis Curionis ditione fuerat. Tum vero authoritate Emin. Cardinalis Archi - Epifcopi gregi tam numerofo Paftor Lichtenthallenfi , tum etiam Turriano , & Spärkenfi colli proprius , & ab Waringenfis jurisdi&ione omnino divifus , attributus eft is . quem honoris causa nominare liceat , Clariffimus Dominus Jofepbus de Geor- gio , vir exempli optimi , quique fapienter exi- ftimat , fu* fe Ecclefi* in re nulla operam utiliorem ponere pofie , atque fi in imbuenda primis Chriftian* doftrin* principiis , tenera juventute > nulli labori parceret,
* 5
Ejus

C 26 )
ìjus item felici folertiâ efferum , at anguft* form* facellum, alias Divae Annae facrum. in magnificum , quale hodie fpedlatur , templum aP furgeret. Ejus fundamenta jecit Lichtenfteinii Principis pia liberalitas , depenfis quatuor Rhe. nenfium millibus , quibus deinde ex opulentiorum civium , ac Patronorum operosê corrogata llipe, au&arium tantum accedit , ut è minimis initiis aedes exiret illuftris fané ac vifenda.
Primum in fundamenta lapidem jecit hodie feliciter imperans , Auguftidimus noder Carolus VI. in celeberrimo aulae totius , ac externorum Oratorum Comitatu : ubi numus additus ed aureus alter , alter argenteus hunc in modum in- fcriptus ;
DEO M. 0 .
IMP. CÆS. CAROL. VI.
AUG. PIUS P. P.
HUJUS INTRA POMERIUM VINDOß.
IN FUNDO PRIN. à LICHT.
SS. XIV. AUXILIATOR.
DICATI TEMPLI PRIMUM LAPIDEM ,
ET
PIETATIS AUGUSTÆ MON.
POSUIT,
ANNO M. DCC. XII. DIE XX. NOVEMBRIS.
AfFuide caeptis Divinum Numen inde conje- ftum ed , quòd A. 1713. cùm maxime ferveret opus , peftifera lues , laté Viennam omnem ac A-iburbana depafcens , neminem unum archite- ftorum , fabrorum, operarum contagiò afflavit. Splendide deinceps aris , aiiàque facra penu adorna-

C 2 7 )
ornatum. A. demum 1730. 21. Septemb. Divo- rum quatuordecim Auxiliatorum memoriae , fo- lennibus Ecclefiae ritibus per Illuftriff. ac Reve- rendiff. Antigonienlem Epifcopum , Officialem Generalem Vicarium , atque Suffraganeum Vien- nenfis Metropolitanae Jofephum de Braitenbücher inauguratum eft,
Cxterùm ùt Novitium hoc fuburbium , commodis potius ac cultis domibus , quam fuperbis palatiis fe efferat ; fuo tamen ambitu Althanni- anum cum horto palatium magnificum complectitur , etfi paulô â caeteris aedibus ad Danubii ripam fejun&um . A. verò 1713. Urbi ViennenG divenditum eft : hodie ab aedibus de novo adfi- tis , familiisque fexaginta incolentibus partem fuburbit induit : nec nihil celebritatis ab Danubiani balneis commode adnornatis nancifcitur. Hortos alios minores numerat hoc fuburbium quinquaginta.
Noftri hujus fuburbii vel partes , vel appendices non ignobiles funt , Turrium , & Sparcken- fis Collis , etfi & alteri Domino parentes , & fuis ipfa nominibus diftinfta. Ante Obfidionem Viennenfem pagus hic conftitit per plateam etiam Waringanam amplis finibus latéque porremo agro : 6i(d)tntfjal incurabilium feu leprofo- rum vallis , diCtus. Secutis tempòribus pars ejusdem Turrium quemdam Dominum , nomdn- que à Domino nafta eft , hodie Collegio R. D. Canonicorum Regularium ad D. Dorotheas fub- jefta. Ædes numerat feptuaginta odto , incolarum verd tria millia & nonaginca duos , qui collatitio sere libi Sacellum D. Joannis Baptiftæ condidere , cujus etiam Divi Iconem pro inligni fumpsêre ; uti ejusdem Divi Ecclefi* , quæ in pefliferorum Nolocomio eft, olim paruerant. Inter delicias domefticas (tiara recenfent hortos •ndecim.
I»

C 28 )
In Spärckenfi colle cujus dominium eft penes Afceterium Sanftimonialium ad Coeli Portam , paucis abhinc annis aedes furrexêre triginta quatuor , & incolas 'hodie numerant facile fex- centos. Communitatis hujus infigne refert agnellum vexillo crucis armatum.
De Canali Danubiano.
Q Ui priùs adje&os late exfpatiatus in hortos «^Saeviit, & domino Gurgite m er fit agros. Danubius fub lege fluit , nunc clauditur oris,
Et didicit famulo fubdere colla jugo.
Nec toto jam fonte patet , fed parte revulfa Hic minor, utilior nunc tamen ille fluit. Devehit impofitas tergo famulante carinas, Qyäsque Mofa , & Rhenus mittit, & Oenus opes. Exterus Auftriaco fpumat jam Bachus in auro, Noftra & Bojaricis meflibus albet humus. Qpidquid in humanos converti cernimus ufus, Obvenit hinc populis ampla Vienna tuis.
Sic nocuifie juvat , juvat & tot damna tulifle, Osando Multiplici fænore damna levat.
VICUS

zf.jBat'.
(ù^jyutrh
~*ÆhirtW a '
Com, J*futt* .
jruouJ'tm
s\S-»N\"
ftuuQ
yxLtï ‘V 1
;' jÉfc '‘v
U j.t A
h iiiiliiiitiiil *
ijt > '-I
:*_¥ŸWT.T.TS
wwmtt
J-x
ÌÌLA
yZZTsZZZTÎt
^upJiïteïn^ÿffîjŒTttiaîÊfttÏF^ÎAr^îiwÏLÇ&fofinîôï&hrjp&t.
tri 7£??jRfrtfdict. t t..<Jû£titum 4 &.Atari# tftt. X 6»mtUt’turn 't&mm/, atJAonaft.CfKyit/riniiariorû,, />. ï&0m 9 C'k**/ , *rü. tO. 3&r \/t*m , a** .J) 'ixAfatvzA/ . zj . jO. u, etvtnau . ur. £>. Xzeà
KwmjManâ Zaj\
i&ecx.à*nAâurt t p. A ai
'chi*. h. z. .7>.5Qrci
ffltfîl.'Al
Hty'i.iiâiiij i
1111*1,:]
IKÎu uuii**
'XI i V
' .1 , J-Ja T
V ■ ijum \ .
'ìhìuwhS
l.Â^
A A A.
► HIT 7 U’.
i mû** y,
■,f m j
f Tj'ïr -
- «2
ET îâ-Âi—
tNiMÎL ^ 11 lüHl'üliliil 1*1 ülli.A
'rKriî
a.
-'IM.lilf.UÏi.Hi,!;«;
IfcmriÂnm
ImiIIflJUÏÏTIT;
irigl
T i#.. "
vi »V ’**
r i a tti
DIDUI
;:.i:j4ì,.ii;j.b.!;4.
tnüiii'Wi
(ramm) I;
■ Ar
- [; li tui: t r
i 11193':’
Î.K
imiiiuiniiio. iiiuimuiiiiii
j rn.r,v
iiniwiw
ii:i:*UiM:i».»*t'
Ummm®.
iiiiiiwu» 11
IB IJJJJÏ
ni) nj.it,]
CE .1:1 J

c a 9 ;
««iââââSââ ^
■«W&XXX XXXX XXX XXXX XXXX X xxxxxxx»«*
.. '. i»*
VICUS WARINGAKUS.
N Omen duxit à pago Waring à multis Vien- nenfiutn villis pereulto , & proximé extra linearum vallum adfito. Ante obfidionem morbidorum vallem Sichenthall , vel Siechenhalls di&um , fuprh commemini , quod fitus editior auraeque liberiori accipiendae apertior falubritati fervire videretur.
Ejus pars Scbottenberg , fcu Scotenfium Mons, vetus nomen habet ; pars altera ad Alsherranum rivulum porretda recentiori appellatione Strudl- berg audit , à Strudeliis Baronibus fiatuariis ac pidoribus clariffimis quique harum artium Academiae hodie longé florentitfimæ (ecundilïïma initia dedêre , limul Palatium infigne in edito conftruxere.
E Boreali latere ScotenGs collis declivis ab Roflavia dividitur ; ad meridiem vicum Alsherranum contingit , atque ad linearum usque vallum procurrit , longitudine 21000. latitudine , quà maxima eft , 1500. paftuum , capacitate vero areae univerfae pedum 4 ua dmorum 283000. cæteriim fitu peramæno , ex edito in fubje&am Roffaviam , Danubianas infulas , transdanubia- nam oram longiiîïmé profpcdans. Subjedæ colli valles id emolumenti praebuere obfeil* atque jam ad extrema 1683. redaftæ urbi , quòd hac illâc in caftra Chriftiana commeanti Kollfchiizkio non animadvcrfam ab hoftibus viam dedere.
Etfi non amplis admodum finibus eft Warin- ganus hic vicus , ac duabus praelongis plateis linitur; familias tamen numerat o&ingentas, hoc eft minimum 6550. capita. Soli , cui inftdet , argillacea natura lucrofa eft incolis civibus :
quan-

•g® C30 8S*
quando ceteris circum urbem propinquioribus ejusmodi fundis jam pftjpé exhauftis hic nimi» rum pro lateritiis fornacibus abundante materia proventum capiunt non contemnendum.
Urbani magiftratus ditioni parent, ac communi cum Alsherrano judici : facra verd petunt à Scotenfium Parsecia. Inter aedificia eminent maximê » Principum Dietrichfteiniorum , & Kuff- fieiniorum Comitum cum horto Palatia fplendi- da : item sedes Strudeliorum Baronum , ubi & Sacellum publicum fanfto Petro Apoftolo dica- tum invifitur : item Schikiana , Frenneriana , Bormaftiniana , praeter fecundi ordinis hortos permultos , atque alia o&odecim viridaria. In Prenneriana domo nobilis eft officina , quâ aureis argenteisque filis tueniae , fimbriae , ftrophia , aliäque ejus generis opera elaborantur.
Cæterùm fuburbium ifthoc , quod aegrotantis Viennae velut afylum dicas , non alii re fe magis commendat, ac tribus infignibus Nofodochiis, Hifpanico videlicet ; à Piftoribus diÆo ; & Laz- zaretho. Hifpanicum conditorem habet hodie gloriofiffimè imperantem Auguftum Carolum VI. id quod ê fundamentalis lapidis inferiptione cognofcas :
SUB. INVOCATIONE. DEIPARÆ,
DE MERCEDE.
AUGUSTISSIMUS- ROMANORUM. IMPERATOR.
CAROLUS VÎ. CLEMENTISSIMA*
PIÆ. DOMUS.
SANCTI. HISPANSCÆ. MONARCHIE. HOSPITALIS,
FUNDA-

<8® C 30
FUNDATOR.
PIISSIMUS. ELARGITOR.
PRIMUM. HUNC. POSUIT. LAPIDEM.
DIE II. AUGUSTI.
ANNO. SALUTIS. M. DCC. XXII.
Templum habet & amplum fatis & ab aris . pi&uris , cseteróque cultu longé elegantiflimum , Anno 1723. ab Eminentiflimo Principe S, R. E. Cardinali ex Com. de Kollonitch Viennenfium Archi - Epifcopo B, Virginis de Mercede honoribus inauguratum.
ConAitutum porrò , & reditibus ampliffimis locupletatum Hifpanorum præcipué aegrotantium commmodis , quorum magna multitudo , Audio ac fide erga Augufiilfimum Dominum dufta patrii foli dulcedinem exilio poApofuerunt ; patet & Mediolaneniibus , Neapolitanis , Siculis, Belgis . ac Germanis Hifpanarum uxorum maritis. Ec- clefiæ minifterio , ac infirmorum procurationi Ipirituali ejusdem gentis Sacerdos Prioris nomine , ac duo adjutores Presbyteri praefc&i largis fané Aipendiis. aluntur-
Rem familiarem ità iis di&us Major Domiti , quaeque ad infirmorum miniAeria pertinent , adminiArat : atqne piilfimum opus ne quid detrimenti capiat, falvóque ferventur & farta infiituta ; duo è Confiliis Hifpanicis magnates, fuperintendcntium nomine , ab AuguAiflimo ipfo defignantur. Ipfa Nofodochii fabrica fané magnifica efi ambulacris commodis , conclavibus praealtis, horto item ad convalefcentium folatia, Pharmacopaea infuper propria , Medico ac Chy- rurgo fplendidé infirufta.
Alterum Nofodochium vulgd Piftorum Domus Secftn s .Çlâllél appellatum : nomen inde duftum, ùt quidam volunt , quòd cùm non aliud artificum genus ac pifiorium ifihoc tabe crebriore
la-

«s* c 32 ) es»
laboraret , horum maximd perfugio primàri» coempta fit ea domus , quò nunc ii prsefertim , qui malignis ac contagiofis febribus periculum creant , deportari, ac impenfis curis refoveri fo* lent. Numerus decumbentium fubinde tercente- fimum excedit ; quibus expertiffimüs Medicus , Chyrurgus ac numerofum famulitium praeftò funt, praeter proprium è Scotenfi Camobio Parochum» qui in adfito D. Rofaliæ facro non maximé mo* lis templo facra peragit.
Tertium denique (quod borii Superi in multos annos vacuum velint & inutile ) Lazzarethum dicitur , præftiferorum ufibus unicd deftinatum ; atque heu 1 Anno 1679. cùm peftilentia ab hominum memoria faevilfima feptuaginta amplius hominum millia neci dedit , nimis frequentatum , nec A, 1713. à miferis incolis infrequens. Templum habet D. Joanni Baptiftae facrum & cum Chyrurgo Parochum, peftiferorum obfequiis devotos, Vifitur denique in hoc fuburbio attributum heterodoxorum funeribus profanum , ac nulla cruce cæmetcrium.
VICUS ALSHERRANUS.
■VC/VAringenfem vicum Alsherranus excipit ,
Yv ita à praeterfluente rivulo Alsherraf diflcrt 55 cic() ) nominatus. Quamquàm nonnulli alii 8ll§* bcrt * Qjad) dicendum exiftiment , nempe qui è propinquo pago 21l§f)errcn defluat : hunc verd affi pagum à loci primo Dynafta Domino de Ais diftum opinentur. Ante obfidionem Vien- nenfem campus hic erat nudus, & femita publica inter agros in viciniores pagos ducens ; qua causa & hodie plateæ nomen fervat , & ab eorum heredibus colitur , quorum domici- lia aliàs urbis mœnibus adfita, folo »quata fuerant.
Alter*

* 8 §@ ( 33 ) &§*
Altero latere , quod diximus , Warii^gani , altero Jofephini fuburbii limitibus finitus , ad lineas usque langicudine mille paflùum & 740. latitudine vero maxima 1800. capacitate areae pedum quadratorum, 1518400. Hos inter limites etfi arva non pauca interjaceant, familiae nihilominus degunt fcxcentae viginti , quas ad ofto millia capitum tutò aeftimare liceat. Plateis tribus fuperâ , medii, inferi diilecatur, quibus clariora aedificia complura dignitatem Iplendorém- que conciliant.
Comitum de Paar palatium plurimae celebritatis , c ammo didima equariae domiturae palæftri, quam fcholam equeftrem vulgo dicimus , aliàs & hodie gymnafticis ejusmodi nobiliifimorum ado- lefcentum equitum exercitationibus plurimùm frequentata. Vifendumitem hic fe praebet Comitum Schönborniorum palatium cum amplillimo ve- nuftiflìmóque horto ; Comitum item de Dietrich- ftein , Mellicenfis Abbatis , Baronis de Heiibel , de Pirchenftein , Glandorff, DD. Marckl, Scheu- blauer , Leeb : cujus poftremi aedes , dum A. 1701. ab Hebraeis incoleretur , expilata fuit. Atque alii minoris molis horti luat fupra quinquagenos.
Præfeftus civibus fuus Judex ab Urbano ma- giftratu pendet. Paraccialia jura penes memoratum faepius Scotenfium RR PP. Benedi&inorum Cœnobium eft. Inter fuburbii hujus prima ornamenta veniunt florentia duo Coenobia , Provincialium Statuum Academia , ac pauperum Domus , de quibus cùm dici poflent plurima ; lumina tantum capita delibâiïe pro inftituti opufcu- li jejunitate {ufficiar.
Afceterium RR. PP. Benediftinorum de Monte Serrato , celeberrimi nempe illius in Catalonïâ Coenobii Colonia, de Scotenil urbis porta egredi- entibus primum in oculos incurrit : novis Colo- ttis valgus nigronun Hifpanorum, cùm ab habi- C tu

( 34 )
tu ejus inftituti proprio , tum origine petitum indidit ; tum ut difcrimen effet inter vicino* item ex Hilpaniâ. traduces afeetas , quos ab ve- ftium colore Albos Hìjpanos apellitant , de quibu* mox. Monferratinis initium fecit Ferdinandus II. Cæfarum pientifiimus Anno 1633. poftquam jam fatis confirmatum effet j communi illo anni l 683 - turbine involutum in cineres refedic : poft» modum Antiftitis fui incredibili felici flimàque fo- lertià , à fundamentis ad omnem commoditatem inftauratum , ac Ecclefia precipue ad Architefto- nicos canones eum in modum edufta eft ; ut cùm fuprema manus acceiferit , inter præcipu* venu« flatis templa futurum non ex vano videatur.
Hujus Coenobii Patribus commiffum eft amplii fimi ambitiis cæmeterium , commodis circùm cryptis majorum luorum cineres pië invifentium commodo , epitaphiis innumeris , atque DEIparæ Celleniis Sacello decoratum. Ea Icon ab Augu» ftà Eleonora Magdalena Therefta fan&ilfimsc memoriae Imperatrice , aliàs Coenobii templo ad pu» blicam venerationem dono data , in hoc fubinde facellum translata eft. Quos aut fumptus aut valetudo moratur , quin intra Styriæ alpes prodigiis claram Virginem piâ peregrinatione venerentur , hic nempe certis definitlsque diebus pia vota perfolvunt.
Altomm in media Alsherrana plateâ fitum mo- nafterium eft RR. PP. cx Ordine SS. Trinitatis de «demptione captivorum , quos Albos Hifpanos apellitari jam nunc memini. Aream fané amplam , ubi aliàs , nefeio quod, aulicorum in ufus conditorium ftetorat , Leopoldus inftituti longé utililfimi Patribus attribuit , atque A. 1688- pri* mum ipfe in fundamenta lapidem dimifit. Hodie Coenobium eft perelegans ; centum facile Re- ligioforum incolarum capax , ab quinquaginta habitatur. Templum item pulcherrimé ornatum, atque uqo abhinc anno à binis turribus , cupro
teäis,

Ä C 3 O
KÔÏs , fingularem fplendorem obtinuit, Hfs magno urban* plebis concurfu Chrifti è Cruce pendentis fimulacrutn multis beneficiis clarum celebratur. Aflèrvatum id fuerat annis 160. à Ci- binienfibus proteftantibus , tumultuum verd Un- garicorum tempore Rabutinio Comiti tum Tran- lylvaniae Praefero bellico , quod in illa temporum temporum calamitate , è folitis alioquin Xeniis nihil fe admiffurum diceret , ab Ordinibus ac Senatu A, 1699. dono oblatum. Indignun» duxit ejusdem Conjux è Ducum Holfatorum fan- quine orta, eum thefaurum privato in facrario delitefcere , A. fubinde 1708. Templo huic ad publicum cultum deferri julfit , fuavilfimis deinceps gaudiis delibuta , cùm piae fu* voluntatis fruftus excrefcere confpiceret opinione majores, Jlluftri(limorum Provincialium ordinum Academia pro fronte hanc praefert infcriptionem ;
VIRTUTIS ET'HONORIS ATHENÆUM
AUGUSTORUM CÆSARUM PATRIÆ PRINCIPIA* PRIVILEGIIS MUNITUM.
AB
INFERIORIS ARCHIDUCATUS AUSTRI.«
INCLYTIS STATIBUS NOBILITATI PRO SAGO ET TOGA KRUDIENDÆ
A. SAL. M. DC. LXXX. ERECTUM.
M. D. CCXXX. RESTAURATUM.
Condita eft & impenfis ingentibus fuftentatut ab iisdem Auftri* Inferioris Statibus , qUotum authoritate & aufpiciis certus numerus adole- fcentum tum è primi ordinis tum fecundaria E- queìlri nobilitate proghatortim , publico impcn* uiC. omnibus nobiliUirt difciplinarum ftudiis eru-« C a ditur?

« e ?6 ) m
dtftur : quibus accedunt alii magno numero Tuo sre viftitantes contubernales. Sunt nec levi fti« pendio conduci fhilofophicae , Juridicae , Ma- themathicæ , Lanifticæ , Saltandi , Linquarum di- verfarum , domiturae equeftris lettiifimi magiftri; nihil ut domi abfit, quod foris ambitiosd , nec fine pernicie quaeritur à multis. Inftkuta , mo« res, difciplinae ac gubernationis ratio ferè*eadem, qua» in aliis Europae nobilium Academiis.
Academiae contiguum eft grande Xenodochium, aliàs humili nomine Pauperum Domus ditta , inter praecipua non hujus duntaxat fuburbii fed Viennae noftrae monumenta in eam jam magnitudinem provettum , ut cium decantatitfimo illo Lu- tetiano Hofpitali Dei fin minus ftrutturae magnifi« centiâ , certé amplitudine , alumnorum numero feu egentium , rebusque quae in domibus ejusmodi caeteris fpettandae funt , in contentionem venire poffit. Magni operis , ùt rerum aliarum , tenuia fuere principia. A. 1693. tanta vel fecundo Danubio deduxerat , vel aliis fc ex partibus annonae caritate prelîa huc contulerat egentium mendiculorum multitudo plateas perreptantium, domos ipfas ac templa praecipue obfidentium, ut de medendi ratione confultari per tribunalia juberet Leopoldus , & perquifitionem fieri : de fti- pe provideri veré egenis : fucos vero indignos, ac inertes otiosósque errones ex urbe deportari.
Fatta luftratione numerus ingens ab urbe de- pulfus, feptingemis vero ultima penuriâ opprelfis adeò profpettum eft \ ut dum commodior habitatio attolleretur , in perampla Domo quam Con • twnaciam dicunt, fubinde degerent } in diurnum verd vittum viri novenos cruciferos nummos, fe- nos foeminae , ternos pueri ê colletta ftipe reciperent ; praecipua vero exauthoratorum, ac vel à vulneribus , vel aetate invalidorum ratio haberetur ; idem denique penfum 150. litterarum Stu-
diofis

( 37 )
diolîs obveniret. Hxc inquam magnse molitio« nis prima fuêre exordia , aded effusâ in miferos Viennenfium charitate •, ut colle&itia illa & indies augefcens multitudo aleretur utcunque. Sequentibus annis ut ad perpetuitatem conftabili- rentur c*pta, non egenae turbae lantùm , fed & Reipublicæ faluberrima ; fpatia co*mpta funt ampliiSma , atque aedificationi fa&um initium. Viam prxivit Auguftiflimi ipGus liberalitas ve ré regia , attributis de fuo »rario in dotem , cen* tum triginta florcnorum millibus.
Hac exempli claritate commoti permulti opura Aiarum participes voluere Chrifti pauperes : Turgentis molis adjumenta , ac vcluti nervi praeci- pui fuêre Eminentiflïmi , Cardinalis Leopoldi Kol« lonitfch ac Strigonienfis Archiepifcopi , uti & Comitis de Weiz Excel* Regiminis opulentiflima legata- Immortali memoria digna eli hujus Wel- zii Comitis charitas , cujus maximê induflriâ , ardore , contentione incredibili opus hoc in id falligli perdudum eft : fuæ domûs haeredes «fcrip- fit pauperes , in quâ hodie Mons petatis , vulgo Pignoratitinm officiunt ))fanb* 21mt/ eorundem pauperum alimentis dellinatum , uti & ve&igal è meritoriis curribus , aliilquc ejusmodi acceflöria fubfidia. Longum fit enumerare Patronum minorum nomina , qui uni . duobus , pluribusvc pro facultatum modo ftipem perpetuam fundavê- re. Complementum addidit Jlluftrilfimus Baro de Thavonat reliftà forte , è cujus cenfu fexcenti admodum invalidi milites largiter fuftentaremur.
Ædificium ejus molis eft ha&cmis, quae hominum quinque millibus habitationem commodam prvbeat ; edi in praefenti tribus millibus non amplius cenfot, in areas dividitur quinque , quarum pinta decumana longa eft orgias centum, quinque & nonaginta lata. Altera quam Thavo- nathianam dicunt , patet in longum orgiis 52. in latum 37. Tertia ftudioforum longa org. 37. la-
C 3 ta

c 38 ) m>
t * 23. Quarta infirmorum longa org. 37. lata 18. Præter has tres nov* apparantur are* fingul*26. org. long* , diverfa latitudine : fpatium univer- fum mediocris oppidi magnitudinem aequat.
Viftitandi ratio haec eft : vulgo pauperum quot trieniis nova veftis , quot diebus qnini cruciferi ■viris , quaterni foeminis , trini prolibus ; Thava- nathianis militibus quotidianum ftipenditim erogatur novem cruciferorum', dimidio tamen cruciferi in veftem comparandam detra&o.
f.itterarum ftudiofis adolofcentibus hadtenus 'ordinarium dimenfum fuerant vulgò feni cruciferi ; quibusdam è S. Alexii fundatione quindeni ; feptenî è Kreulianâ : verùm quòd ea fui curandorum cura inexpertis adcdefcentibu* litterarium curfum remoraretur , hoc demum anno conftitutum ; -ut indies quidem ternis cru- eigeris minus reciperent , flato tamen prandio trium ferculorum, cœnâ duorum unà conviverent i atque adeô contubernium ifthoc jufti collegii formami indueret : & florentius etiam futurum de ; inceps , du* res funt , qu* augurium faciunt : altera , qnòd nemo nili magno deledtu & pr*bi- tis fpeciminibus adlegatur j altera quòd menfibus lingulis fidum à Profeffbribus de fingulorum pro- greflione teftimonium expetitur, iîque , quos vel diligentia deficit vel ingenium , certam fibi pro- feriptionem imminere fciant. Collegii hujus Pr*- fe&um Proviforem vocant : funt qui cum Philofo- phis dicata repetant ; qui humaniorum litterarum alumnis operam dent.
Ut ne extra 'Holpitalis fepta evagandi poteftas aut occafto fit ; lìngula qu* ad vi&um humanum pertinent * intus proflant v*nalia. Quin ut domi emendi lingula nccelfitas effet , pro argenteâ cupream monetam recipiunt ; qu* deinde quot menfibus à mercatore domus lanione , piftore, caupone repr*fentata argento permutatur. Monet* h*c forma cft;
Gubej-

« C 39 ) »
Gubsrnationis ac difciplin* ratio, leges Sc infti* tuta ejusmodi funt , quæ domibus hujus generis, quotquot funt, pro modulo & exemplo eflepoifint.
Toti holpitali fumma poteftate præeft lingulare Confilium è duobus aut pluribus Excelli Regiminis .confiliariis viris integerrimis , ac promovendi operis ftudiofiflimis ; præfide ejusdem Excelli Regiminis Locumtenente , qui hebdomads lingulis in commune confulunt j caufas , fi quæ funt, audiunt j omnia in emolumçntum domus decernunt. Nili ex hujus Commißonis , ùt vocant , vel confilii authoritate nulla de re majori (Economise Præfefto aliisque Curatoribus , quidquam decernendi poteftas.
Ægrotantium commodo ferviunt prægrardia duo conclavia quatuor & quadraginta orgias longa , pro viris alterum, alterum pro foeminis, Infirmis nunquam non ad manum eft Medicus, Chy- rurgi , Pharmacopola , quique opportunis hortationibus vel animos decumbentium ad patientiam erigant , vel ad Chriftianam migrationem comparent , Sacerdotes, Cæteràm Paræcialis adminx- ftratio , ùt in reliquis hoc latere fuburbiis , penes quempiam è Scotenfi Coenobio dele&um , ejûsque duos adjutores eft. Pars domûs, pro templo S. Crucis difto conformata eft haftenus, dum novum , quse Ipes eft, aflurgat.
C 4 Alia

C 4 ° 3 @S»
Alia perampla Domus vulgo Contumacia difla , helcio qua nominis origine , nifi forte continenti* vox huc delata eft. Eorum enim ufibus fervit , qui è peftilentiæ bubonibus confanati ad conflantis valetudinis periculum faciendum hic continentur tantisper , ac ht Itali loquuntur , quadragenam agunt. Tempellum D. Rochi honoribus confecratum eft.
Uno abhinc anno ob majus commodum , falu- britatémque urbis ad Metropolitanam S. Stephani inhumare corpora vetitum eli ; adeo in hoc fub- urbio ea area , quæ alias pro campo Civium jaculatorio deftinaia , in caemeterium urbis converga eft.
Dc Pietate Viennenfìum Sub-
urbana.
iûs haud alibiSupcrûm monumenta refulgent;
Olla vertas oculos, flat Pietatis opus, Surgunt magnificis hinc templa innixa columnis, Coelo ubi pro mundi Myftn falute litat.
Illinc Pauperies miferis annofa levatur,
Invidiae res eft, hoc mifer elfe loco.
Froftat ubi tota tibi , quod quaeretur in urbe, Hac una ut credas urbem habitare domo.
Parte alia morbos facili fugat arte Machaon, Pr*femémque malo fert medicamem opem.
Et defperatam miferis dat «ura falutem,
Aut fuperimpofita corpora claudit humo. Quid, quòd & ipfa Dei fignetur femita morte. Quem referunt duris xra, lapisque notis. Deducitque viam, qua Golgotha furgit in auras, Divinumque crucis de trabe pendet onus, Caetera fi defint, hac folùm parte Vienna,
Et dici, Sc poteris jam fatis elle pia.

?
Tn-IQfEPHJNA. &.2).%ScA£#A*in.. jl. Se/fotrium. J%ar y*m %ScAff/d^ujrT .
*J*.<.Tl^JWinfr'i/ar'um-. G. Cûm.&Cû/tear'at. 7 . C&m*t*rium *£*j*c*Ah*!rv j J?*an. ThZJSRCJ&L/yt-TZLI)6.ZQn*d*rAt'
*/at'*i .o. <Satâ//i*fn 7 îû.JZ). ^vr'ÿftt-ii.&âtr'tdum'T'&fnZtaji. .

at» *»* *f**T**r* *x**x*' m **«*
wsss^^äsm^sämmm
*&i *»dfrxlv *> *i*> »i» 5 ***ft> %*■ *M> ***VÎVW» *tV *&
JOSEPHINA.
Ico Alsherrano civitatem Jofephinam fub- ne&imus. Situs amœnitate , sedium cult» ,
civium frequentia , cæterîsque deliciis admodùm affluit ; praeterquam enim , quòd , quà urbem de- fpicit , editiore folo fefe attollens folem apriciorem accipiat 5 pratorum infuper vinearamque virore , quà fe ad occafum in planitiem explicat . incingitur : quo amaeniffimo oculorum illicio fi- mul animos recreat, fimul vicina aedibus, fecunditate horrea incolarum locupletat.
In longum orgiis tcrcentum protenditur , in latum dimenfa cum adliro Valenziano agro, /ifav- darmnque camfo ( ?{td)enfrib ) dimidium aequat ; ut adeò geometrico calculo utriusque are* fpa- tium pedum quadratorum 1049300. numerum conficiat. Udalriciani fuburbii latus ab urbe adeuntibus finiftrum tenet : duòlo à fumptuofo Comitis de Kinski pajatio , ad Comitis de Nath aedem limite. Oppofitum vicus Alsherranus, ab Jangliana domo , ad Comitis de Kolowrat *fti. va procurrens , terminat.
Annis abhinc quatuor & triginta pars maxima are* hujus aut vitibus vinicolarum fudoribus colebatur , aut vomere fulcata exercebatur ad meflem : nunc ne agrefte quidem tugurium cerneres , velut 'agri fertilitas libertatem tam diuturnam exorâffet , qui non tam civibus alendis fruges , quàm ipfos cives ferre praeoptaret. Villa unica R ottenboff difta , circumlitis agris vineisque dominabatur, illatisqua in horrea celWsque
vina-

*5f^5 (40
vinarias aellatis, autumnlque frugibus , velut deperito annuo tributo ditabatur.
Rus ità incolarum expers Domino de Kiillman jure pervetufto parebat ; donec ad Marchionem de Malafpinn venditione tranfiilfet , qui ab Leopoldo Auguftse memoriae Caelare ob amplillima merita circùm adfito fundo donatus ( ut agros proventuum fecundiores redderet ) fub annum elapfi faeculi nonagefimum oftavum colonis quibusvis adventantibus agros aedibus conferendi fecit poteftatem , in plures annos ab oneribus f immunitate promifla. Quo effedum , ut non longo pòli tempore advolantibus undique advenis , fedem h!c figere ambientibus, ager univerfus aedibus confitus, atque fpes anté conceptas civium frequentia fuperaret.
Ex urbe ipfa huc cives movere , quos domicilii alieni fervitus , exaggerato pretio conducenda, admodum prelferat ; veL ex iis , qui pro artibus fuis mechanicis officinas longé aptiores deligerent.
Non civibus modo hic fitus obtigit opportunus -, verta & Nobilitas eundem fplendore luo ornavit : complura etenim furrexêre palatia, quò viri llluflriores aulae, reipublicae^ue muniis inli- gnes , aeftivo potiffimùm fole ( cùm longiùs ab urbe commorari negotia prohiberent ) in adfitis poné aedibus fplendore maximo excultis , animum à curis levandi caufa, concederent. Qpae omnia exiguo temporis (patio adeo accrevere hujus fuburbii aedificia ; ut nihil abefle videretur, quàm civitatis ut nomine infigniretur.
Verta & hujus occafionem praebuit, annft f*culi feperioris nonagefimo Auguftilfimus memoriae glo- riofilfimæ JOSEl J HUS I, tum recéns Rex Romano- rum inauguratus : cujus decoris collati memoriam, ut pofteritati non modo tranferiberet , quin öc authorem Auguftiffimum loqueretur , Marchio de Malalpina , cujus opera eifeâam , ut ager anté,
civi-

4S@ ( 43 ) @S»
civitas dici mereretur , Jofephinæ nomen indidit : atque ut duplici titulo terreno uno , altero cælefti id nomen retinerec , pro fua in fuperos pietate Virgineo Matris Virginese Sponfo urbis tutelam detulit , publicóque loci infigni ejusdem iconem inferi voluit.
Ifthic civitatis Jofephinæ ortus , quem, ùt retulimus , Macchioni de Malafpina in acceptis refert : altiùs adurgens ætatis provenions fplendor Magiftratum urbis , Dominum veneratur. Sæculi namque labentis Annò decimo à Marchionis fæpe laudati juribus, perfoluto Rhenenfium nonaginta millium preciò , Senatus Urbis dominio fuo vendicava : ab hoc ædibus amplis , novisque addu- ftis Coloniis auftior eft reddita ; ut domos modd fuo in circuitu centum quinquagenis plures , incolarum decem millibus quingentis habitatas concludat, Ædes refta plerumque ferie ftruftas , viæ ordine non indecoro duétæ interrumpunt, <3 quibus minores feptem tranfitum ad omnem laté viciniam aperiunt ; majores quatuor plauftris, rhedlsque fpatiò peramplo patent.
Ut vero non minorem ornatum ab civium concordia , exaftdque legum cuftodia libi conciliet ; fuo è numero Prætorem cives legunt , cui au- thoritate Senatus urbici confirmato public» tranquillitatis , æquitatlsque cura incumbit.
Ordinato fic rerum civilium gubernio, ut pietatis ftudium pari decore in animis civium eP* florelceret ; ab Augufto Cæfare Leopoldo Magno, Romanorumque tum Rege Jofepho I. Anno fæcu- li proxime lapfi nonagefimo odiavo , jadlo con- fuetis folemniis primo lapide , ædi (aerae conftru- endæ , Collegióque RR. PP. à piis feholis didtorum initium datum eft. Kcclefta ubi eò affurrexilfet annis abhinc odïodecim, ut rei divinse peragen- dse effet idonea j in DEI genitricis honorem , fub titulo Virginis Fidelis , ufitato Ecclefiæ ritu Numini confccrata fuit. Magnificum illud opus

*m c 44 ì
eft , dighûmque , quod Jofephîna in urbe Numini attolleretur. Area amplilfima elegantis operis coloffo ( de quo plura infrà ) ornata fefe ante fores templi principes explicat.
Facies aedis hujus exterior jamjam fpondet fplen- dorem aliquando futurum lingularem , qualem hodiedum augufta interioris ftru&ur* moles oftentat , architeli peritiffimi ingenio : in hac ordine non eleganti minùs , quàm multitudini capiendae idoneo partes omnes difpofitx ; facra- rium vero & geminum hinc inde latus arae principi proximum facellis geminis profundius utrimque recedentibus ftipatur , ut crucis figuram (qui hodie mos in aedium facrarum ftrufturis Italorum effe folet ) cum navi Eccidi» , ùt dicimus, exhibeat. Altaribus item iconibusque ab artifici penicillo laudatis ornatur plurimum, novumque indies decorem à zelanti pro domo Domini Patrum pr»di£lorum folertia confequitur. Quid , quòd & facris Parseci» juribus Eminentiflimi , Celfilfimique Viennenfium Archipraefulis authori- tate Anno decimo nono fseculi labentis decorata, centum fex & viginti sedibus curam paftoraletn RR. PP. Piarum Scholarum opera impendat , familiis reliquis , penes Udalricianam Parseciam remanentibus.
£ templo ad coloffum fàcrum , de quo dicere esepimus , revertamur. Divina* Matris ab originali labe immunis fimulacrum eleganti etfiftum fcalpro bafi f-xese Angelicis circitm formis adornata: infidit : néve Uluftrifftm» in Matrem Dei intemeratam pietatis memoria lapfis temporibus aboleretur , incisâ Axo hac épigraphe cautum eft :
AB ILLUSTRISSIMO DOV1INO DOMINO GEORG 10 CONSTANTINO COMITE , ET S. R. I. PANTERO LIBERO BARONE DE SIMICH IN COOSDORFF TRIUM AUGUSTISSIMORUM LEOPOLDI I. JOSEPHII. ET CAROLI VI. PER XXII,
ANNOS

« 4 $ ( 4 ? )
ANNOS EXCELSI REGIMINIS CONSILIARIO AN- TIQ.UISSIMÆ PROSAPIÆ SUÆ ULTIMO.
hæC ara In tesseraM speranDæ saLVtIs GXASSANTE LVe POSItA EST.
' sIne Labe rILIjb IoaChIM , et annjr , Ioskph
DIVæ SPONSÆ HONORI.
Septa ad reftam cum aedibus utrinque adfitis lineam dufta aream obmuniunt,, quæ cùm pietatis obvallent facraria , Divorum limulacris Seba- fliani fcilicet ac Rochi , .Divi Pragenfium Martyris Joannis Nepomuceni, Caroli Borromaei, Leopoldi , Divarûmque Barbarae ac Rofali» , diverfo- rum Moecenatum munificentia voluit effe exornata.
E parte laeva aream ingrefluris nobile laudatorum Piarum Scholarum Patrum Collegium templo adfitum vifitur. Eodem » quo templum fuprk memoravimus , anno conftrui caepit , Leopoldo Auguftifiimo Caelare annuis id reditibus dotante ; ut, accedente fubinde aliorum Moecenatum li- beralitate , fuis roodé fub te&is feu Viros religi- ofa virtute coDlummatos, feu vitae fandioris Tyrones quadraginta liberali contubernio concludat ; emolumentô urbis Jofephinae adfitorumque fuburbiorum maximo.
Etenim longé utililfimam inter moleftiflimos (cholarum pulveres teneriori aetati litterarum virtutisque ftudiô imbuendae operam navat ; ac has inter arithmeticae difoiplin« arcana magna docendi peritiâ , facilitatéque numerofo difcipulo referat , quae alioquin privatos inter parietes , non nifi magno impendio longiorisque temporis labore forent edilcenda. Caeteris commemorandis fuperfedeo, quòd brevitati ftudere fit propo- fitum , atque eadem ufus quotidianus abunde perfpetta reddat.
Ad alteram xdera facram breviter commemorandam progredior. Cùm paftoralis incolarum
curi

( 46 )
cura Patribus ( ùt meminimus ) demandata pro officii ratione exigeret , ut ovicularum fuarum à vita piè decedentium corpora religiofo Eccidi» ritu terne ab iis mandentur ; locum propé lineas Cemeterio idoneum fuis comparavere fumptibus ; atque feptis ducentarum viginti quinque orgia- rum ambitu circumeuntibus conclusere j in cujus medio , ut fuas pro defunttorum refrigerio preces populus majori pietate perfolvat , tem- pellum Divo Germani» Thaumaturgo Joanni Ne« pomuceno facratum conflruxêre.
Ab »dium profanarum', fi. qu» alia , urbs Jo* fephina non poftrema celebrari digna eft -, praeterquam enim , quòd domos oftuaginta plure* numeret, qu» bino, ternóve feneftrarum ordine fuper fubjettas minorum gentium domos fefc efferentes , non fine habitantium voluptate oculi* patentem latê circùm regionem oftentant ; Illu- ttriifimorum etiam Virorum palatia animos non minus quàm oculos rapiunt.
P»c inter Comitum de Kinski, Nath , & Ko- lowrat fufiori calamo profequenda forent • nî brevitatis propofitos limites transgredi vereremur. Eadem de caufa Dominorum de Burgau , & Sehilheim cum RR, PP. Minoritarum »de va* ßa , hortos item tam his quam prioribus adfitos, atque ab hortulanorum arte non magis , quàm arborum plantarumque trans maria etiam huc ac* cerfitarum voluptatibus celebrari digniffimos , aliósque minores centum duodecim propé filen- tes pr»terimus.
Valenzianorutn b»redum non ignobile pr»dio. Ium ordine confeqüitur. Id palatio tum ftruftu- r» ornatu , tum amplitudine laudato , hortóque ponê cönftrufto , feu ah arte , feu à natura ad Voluptatem adofnato definitur. Primum ad illud lapidem Comes k Stroz Anrto f*culi labentis fecundo pofuit , fundô circumfito fui juris fatto : inde , ne tellus, quam horti palatiique Struttura
reliquam

C 47 )
reliquam fecerat , otiofa fqualeret , eam «dibus ornandam obtinuerunt advenae , qui hodie numerum propé feptingentefimum fupcrant. Hi nemini , preterquam palatii Domino , tributarii propriis vivunt legibus , quas fuo ab judice , ut praediorum fuo jure viventium mos eft , accipiunt.
Hoc velut intercalari fuburbium aliud longius, ad valla procurrens, à tergo Jofephinae abfcinditur. Id ab campe alaudarum quondam agminibus frequenti : quibus Auguftjffimi etiam aucupes non raro hic loci, quód aulse vicinitas peroportunum redderet, infidiari dele&abantur : appellationem etiamnum retinet , cum addito ad Sieubrucfy. Vulgus ne nomen, quo eodem alterum extra Aib- urbiorum valla recentioribus annis excitatum vocitant , errori commifceat j cognomentum veteris ( SUt ) addidit, idque non abs re :
diu liquidem antd ßtrc&enfrlb fuburbium locum hunc occupâtat , quàm Turcicus furor barbarum Viennenfibus jugum poftremd meditaretur.
Quo ab urbis mosnibus feliciter depulfo ornatiorem longe, quàm antd , formam libi d budis & ruderibus reparavit. Etenim sedibus non ab externo folùm ftru&urae decore , fed opportun* civium frequentiae capacitate laudatis aded con* fitum eft ; ut centum triginta plures eleganti fe- rie ordinat* ternis folùm plateis , viam commeantibus admittant : utque vaftitatem te&orum metiare , ea capitum feptem millibus incoluntur«
Omnes magiftratui urbano pendunt ; aliud ta* men , à caeteris per fuburbia ejusdem Dominii fubditis reipublicæ corpus conftituunt , capite fuis è membris afliimpto , cui Jegüm urgere cu- ftodiam , incolarumque concordiam fovere curae eft.
Sanäiorem jumdi&ionem in cives Parseci* Udalriciana exercet , cujus praefidibus ftcellum quoque id fipttm réfugié nuncupatum , curare ineunt*

c 48 ) m*
cumbit ; quod annis abhinc viginti , ut fua in ditione ab incolis fuperi colerentur , Pietas Domini Michaèlis Knor extra! fecit.
Inter aedes profanas , hortósque minores quadraginta novem , caput altius effert amplum ma- gnificumque Comitis dc Lamberg quondam pa- “latium , quod modo in Xenodochii Cxfarei ju- ra tranfiit.
De Jofephina Onomafticoru
I Mperii regale capit diadema JOSEPHUS- Atque humeros orbi fubjicit ille fuos.
Qpando Viennenfi par» additur ifta Coronae, Nomen ab hoc Orbis Principe grande trahit. Deline Roma tuos poflhac efferre decores !
Si quid & Auguftum Te magis Orbis habet. Non Jam Threjicium cytharae juvat effe laborem, Nec juvat à Martis moenia liare manu.
Vincere tot titulis poterit, non Nomine: mundo* Quando nihil tanto Nomine majus habet.
SAN.

.'-i uni unii
'^ÄrmTi
unniMli
fnffViTnTîl
11111 n Mirini
r fTTtTfrf*<
h j i T i i fM I n p r
hijnmw)
Iiikinlm
Im mrloi
vanumi
umili
-AdJ:UDALRJC2j. OUaa/riei .Sefu/nOC,
I X . (Trine. £rtfAei/
■ine. de
23. ßemetn
'nun
X*T:
y «v'hm
A-A-AA.^ “
,:Jk- -I
A AA.i
^KVkv’v- ^.V
h
uiinuiuüiitii|
r Ä, iÜl.W.i
*
ikA~ J
, li. A,-
&
A A A. À Aik
II:'*£***♦
rtmxiului
mill
, imuli * Ill
[ihn pniwiiiiniiiiM^^M . -
k\\\v*i» 11 'fci
T,#*'* i.
PIPM
liiÄ. I
LMaFa^aì*.^^
|*ins^
■ m
iirnnnrnninn;
kp9ü
!nm>SP
IW*
Sr'S®!
hmrar]
Ii
■|&?s
A.frçf ,
Z&si
VS>v
ijirm
un mi
Il pill w
JI'UIIW M I
im ram
5 sE^ 5 S
f

■ «s» c 49 ) es»
SANCTI UDALRICI.
(t> ç) bYë) ^leAîÎe) CîYeXâTôîi]
'rTr^f
P Laga hxc univerfa , quam fanfti Udalrici fub- urbium dicimus (pagus antê latis circùm limitibus protendis ) ubi federata Chriftianoruns arma barbarorum acies urbi propemodum fatales longiùs pomxriis fubmovifl-rnt , urbi adjicitur nobiliori deinceps fuburbii nomine è ruderibus & vaftitate furre&ura. Nomen ab Sacello., quod compluribus abhinc feculis loci incoi» fu» pietati extru&um Divo Udalrico facraverant , jan» olim mutUHtum tetinet etiamnum j ut vctuft*»«» fiix memoriam > cùm barbarus furor extera ab* oleviflet, in nomine fuperftitem tueretur.
Vi&orinus Ladislai Vili Bohemorum Regis fi* lius , dum Annò decimi quinti Sxculi fexigefi* mo fecundo , Cæfarem Fridericum IV.. in aula fua à Viennenlium infurgentium turma obfelïb * exercitu bene armato opem laturus fuccurrit ; libi , fulsquc , immò & Cxfaris libertati inaturan- dx ( qudd aulam vicino è colle refpiceret ) peropportunam in hoc loco ftationem delegit, Ab incolis in fide Cxf ris perfidentibus non huma* nitate modò , quod ruilica in plebe mirêre , fed & liberalitate , quantam tenues tuguriorum opes patiebantur , maxima fuerat exceptus s quibus Cxfar jàm libi redditus atque Viftorini ope Riorum viftor , ne ea liberalitate fubditotum vince, retur, gratitudinem rependit incolarum dignam fidelitate , nec Cxfare indignam ; dum ad' remotiora imperii fui loca iter ingreifus, tridui mo* r£ , quam in aula Neudéggerjana exegerat » lo« o cum

C S ' 0 ) $§»
çum nobilitavit , rufticimque plebem commodi prae honore feré amantem privilegiis compluri« bus, immunitatibusque donavit.
Situm , quem pagus olim , feré eundem modd fuburbium obtinet meridiem inter & occidentem medium : parte , quà urbem refpicit , leni clivo attollitur : quà lineas vallatas versùs , quibus levior'hoftis arcetur à fuburbiis , procurrit, plano admodùm campò diffunditur. Atque inde accidit, qudd fupcriore faeculo, etfi barbara Turearum agmina omnem laté viciniam inundârint , hac tamen in regione oblidendae urbi prae aliis opportuna exercitus ferocis robur , feu militum, feu bellicarum machinarum deledum (pedes , dationem figere Vezirius imperârit : quippe ubi propé nullo labore fuggeftus, quibus mania machinarum aenearum Idibus verberaret, ad juflam altitudinem attollere , & turmas pulchro ordine fub «apilianibus .brevi circum ambitu locatas , tibi res poftularet , aut ad vim erumpentium repellendam , aut ad alfultus per quallata murorum rudera tentandos nulla propemodum temporis ja- durâ in agmen cogere liceret.
Latus Boreae obverfum gemino fuburbiô flipa- tur , jofephino uno , quocum aquo feré ab urbis pomariis intervallò initium fumit : cum altero , ?erctyfHf<I& dido , ad lineas usque fpburbix obvallantes protenditur. Ad meridiem , Hofpi- talenfem collem ( 6piftd> ) primùm , dein 6d)Sff objedum habet. Longitudo orgias fepties centum , latitudo fexcentas quinquaginta aequat. Amplitudo univerfa , li Hofpitalenfem infuper collem adjeceris , pedum quadratorum 1987000. fpatium fuperabit.
1’erampla haec regio, etfi univerfa omni jure eóque vetuftillìmo , Divi Benedidi Afeeterio in urbe longé celeberrimo, ad Scotos nuncupari fo- lito pareat , in terna tamen diverfa veluti praedia, Auftri» inferioris IToviori* diftindis nominibus

*8® C 50
Cibus adfcripta ( quòd aliis fingula juribus difta Abbatiae tributaria fa&a fint) dividitur. —Primum, quod Jofephinum fuburbium inter & Hofpitalen- fem collem, medium urbi rettà objicitur , praedium inferius ( UnttrsOut ) nuncupant : cujus cives fuo è gremio Judicem legentes peculiarem à reliquis fuburbii incolis rempubiicam conftitu- unt , Divümque Udalricum , cum fubfcriptione ©anet Ulnd) unter ©c&ottifcfysn ©runbd/ caelatum in infigni praeferunt.
Alterum , quod beneficiarii Neudeggeriani praedii (Üîeu6«ag«r » nomine venit, medium inter inferius fuperiusque locum tenet. Id veri EpifcopatÛs Patavienlis , collatum Scotenfium Coenobio , equeftre feudum eft : qua caufa Comes ab Herberftein ( quod folet ) feudatarii Abbatis perfonam repraefentat.
Praedium hoc magnifici quondam cnftri, quod Friderici Caefaris triduano incolatu nobilitatum fuprà meminimus, umbram referre videtur ■, ut, ubi temporum , bellorumque injuriis majeftas vetus defluxerat , formE ad majeftatem alludente , Auguftum quid fuis iub teftis quand im recepif- fe , pofteritati loqueretur. Nam turri armata fu- per aedes circumlitas cervicem attollit ; folla verti circumdufta munimenti eft veftigium , quae non multis abhinc annis fonte Divi Udalrici huc derivato aquis oppleta , modd undae venis in diverfa diftraftis exaruit. Domus , Aulae huic tributariae , vicinorum juribus exemptae fuo jufti- tiae Praefidi aufcultant , qui contraftibus publicis, alixsque a&ibus in tabulas referri folitis figillft fidem facit , quod imaginem Divi Udalrici aere calatam habet , incifis circùm , ùt moris eft , his vocibus : Öorff ©t. Ulnd) ©igill.
Tertium demum Udalricianum praedium ab aula Neudeggeriana ad vallatos usque fuburbiorum limites , te&a. nec indecora ferie excurrit, afiur- gentibus-nvn mi cafas inter humiliores , notae D A niajo.

' <t§® ( s* )
majoris sedibus. Sex diverforum nominum feti aulas feu vicos compleditur : ©ctyotttn : ^>of f SîeusSau/ 9ieu*©tift 1 3Benbb©tabt / gJetiçm* fl«»©trag/ Ober < SReu quod decennio abhinc prioribus acceilerat : uno eoddmque fupe- rioris prædii S. Udalrici ( 06er *@cunb ©f. Ulrid)} nomine comprehenfa, à coacto fuis c patribus fe- natu tribunalisque mitioris praefide leges accipiunt. Sigillum , qno authoritate publica litteras lignant , crucem Teutonicae limilem , eredis lunae fubftratae cornibus impendentem exhibet , addita infcriptione : s, ToUonus l£mer ehrbaren @e# IBtin S. U. O. G. id eft: gt. Ulrid) Ober «Sut.
Relatorum trium praediorum in unum colledo- rum feu amplitudinem fpedes , feu populi incolentis multitudinem, cujus capita quadragies quinquies mille fuperant ; ex agreftium mappalium ruderibus urbem non ignobilem furrexide dixeris. Accedit , quòd aedium quadringentarum , atque bas inter molis vallioris complurium , continuatae feries civibus percommodam dationem praebeant : has dud* ordine non ingrato piate* interfecant , è quibus majores Viginti feré fex feu viatorum feu incolarum indies commeantium frequenti* vias aperiunt peramplas.
Sacrarum aedium ftruduras, à quibus tum civium prona in Numen Divósque pietas fovetur, tum fuburbio fplendor non poliremus ailurgit , binas numerat. Harum dignitate , facrorumque jurium vetuftate princeps , primam pariter à nobis libi, vendicat memoriam Paræciale têmplum. Id ê vetulto , quod multis abhinc feculis Divo Udalrico facratum fuprà innuimus , Sacello , in augultius pond od*um, cui etiamnum operarum manus infbdant, cum Virgine* Matris à Con- folatione did* clara miraculis icone ( ad quam populi devoti frequentia indies bend magna precibus & votis à Magna ctslorum Regina Solatri-
cem

«g© C $3 ) »
éem fuis neceffitatibus opeift deprecatura affluit ) transferre placuit * ut accurrenti populo ad gratiarum Thronum aditus amplior pateret.
Lapidem primum , à quo moles captera ma- gnificentiùs adurgeret, Annô fæculi labentis vige- fimo primo ufitatis Ecclefiæ Catholicae ritibus jecit Reverendilfimus Perilluftris & Ampliifimus Dominus Carolus Fezer Abbas etiamnum Religio- fiflìmi in urbe Di'vi Benedici Cœnobii vigilan- tiliimus : quod, ut civibus libi tributariis vicem rependeret , jam inde ab quinquagelimo oftavo Sæculi duodecimi Anno Henricus Divi Auttriæ Marchionis Leopoldi filius fecundò genitus od*t paraecialis , animarumque curam paftoralem jure focro in eos perpetuam habere julfit j quam virorum ReligiofiHimorum zelus indefeflus , vigi- lantiàquc per omnem, quam diximus, Udalricia- nam ditionem commodo ovicularum fubditarum maximo etiamnum impendit.
In foro , quod ponê templum fefe explicat, (tatuarli operis non inelegantis coloflus Divinif- (im* Triadi dicatus aflurgit : hunc cives , ut fuam in Numen gratitudinem ob flagellum longé atrociffimum graflantis per Viennam omnem luis clementer fublatum perennem redderent, fe£to lapide exftrui fecere , addita hac épigraphe :
®«r SlUerbeiligften utiD Un*ent)eilten ©rcç# falMqEeit ju mtgen gob unb €f)c haben Dic fammetrtlicbe iambee &u Ulrich uni 2 tf>n>enbutKi ber Damai)! qrafltrenb * laoDiqctt Contagion btefe ©elubbé ; ©auleti aufgericbt h?n 2. Aug. Anno 1713.
Altera »des facra , RR, PP. Ordinis fanfti Fran- eifei ftriftioris obfervantiæ Cspucinorum Templum & afeeterium, plate* principis egregium eft ornammtum. Id primum Ordinis intra Auftriæ fines conditum Fundatoris Ernefti L. B. de Mo- lard munificentiam commendat j cujus sere Anno D i i6oo t

«&i$ C ?4 )
tÇ00. eum EccleGa ad receptam Ordini formam à fundamentis furrexit. Verùm ubi ejusdem loculi Anno o&uagefimo tertio Ottomanitus furor per omnem laté viciniam defspviret , forti eidem, cui «des cxteræ , fuccubuit , ignibus ad rudera abfumptum ; è cineribus tamen poftlimi- nio refurgens liberalitate Excell. D. Com. Caroli Sacrent , qui fuss pofterorûmque exuvias poft fata hic condi voluit , formam meliorem, religio- forumque incolarum commoditatibus aptiorem induit.
Inter profana fuburbii Udalriciani decora , etf» Opificum fere »dihus atque officinis fabrilibus fit confitum , complures tamen »des , tum à mole, tum ab archite&onicse legibus magnificae numerantur : quas inter primum facilë locum obtinet Principis Trnutfonii Palatium in ipfo fuburbii aditu fpeciosë affingens , opere fané magnifico : quà urbi overtitur , fub peramplo propylxo columnis , aliisque architectonic» ornamentis ordinato introeuntibus aditum patefacit : fua altitudine compturi in urbe palatia sequat} fcalpri artificiis ornatum undiquo etiam fuperat. Poni hortus florum grata non minùs fragrantia, quàm nmœna varietate confitus vifitur , quem arbores peregrinorum pomorum fekaces amplius commendant. Principis Efterhizii alterum non indigna fuperbit magnificentia. His Com, de Wiit, Sco- tenfium Abbati» , DD. de Degen , Loran , de Pikh adjungi merentur; additis centum quatuor & viginti aliis , molis ctG minoris , eleganti» tamen fupparis.
Et quoniam de sedibus fermo ; D. Hengffber- geri perampla domus fabricandis pannis fericeis deftinata , Glentiô nequaquam prsetereunda eft. Ædes omnis , utut ampla , parando (erico , con- texendlsque in telas Glis feu fericis feu aureis fervet. Qpse , cùm olim k Gallis , Anglis , Ba- tavisque fumptu regionum noftrarum maximo
petend»

C T S' )
jietendie fuilTent,eâ modo hi'c loci parantur eie» gantiâ , ac nitore ; ut Parifinâ contextas manu dixeris , quam noßratium artilicum par dexteritas formavit. Aulaea ferica adornandis Princi- pum virorum cubilibus, quae ab Hollandis anté , jam hinc accerfuntur : feu Damafcenam bombycem interjeftis pi&am floribus , leu multitium fimplex, duplicatum , undulatumve, feu iericum textile denlius Neapolitani operis defideres ; ea hic texi reperies lingula ; ut ab celeberrimis Europae textrinis allata elfe . etiam rerum peritis imponant. Velles Attalicas, auro, argentóve ac bombyce intertextas, & argenteas aureäsve ex toto telas ( leu in his texturae denftlatem , feu in illis infupet colorum amoenitatem aefiimes ) Parilinis nequa« quam, niti folo pretio inferiores , reperies.
MONS HOSPITALENSIS,
M Eridionalis plagae, Jofephino fuburbio contiguae, partem efficit collis leu Mons Hofpi. talenfls ( ©pittd < 35er<| ) incolarum frequentia , quàm agri amplitudine fpeflatior. A fronte , amplo , quod urbem inter fuburbiiquc patet , fpatiô fejungitur , atque in collem adurgens ob- jefta è regione , quae aulicam inter Carinthia- cArnque urbis portam attolluntur , mœnia pro- pemodum aequat- Qui folem orientem recipit , aedibus educandae Juventuti , quam parentum aut praematurus obitus , aut alendo impar ege- lias fubfidiis educationi debitae neceilariis defti» tuit, Chaofianâ munificentia deßinatis, adjacet.
Locus hic urbicis exemptus juribus, praediique nomine Provinciae Auftriae inferioris Catalogo infertus , Civico Xenodochio in urbe tributum pendit , à quo , contrago ex ©pitali ©piri ( ad utiim dialetti noftræ ) & colle , cui infidet, nomen inditum accepit,
D 4 Quam

'•SS® C 56 )
Quam appellationem locus tum primùm forti« tus eft ; cùm circa annum faeculi fuperioris no- nagefimum tertium inferioris Auftriæ Provinci» praedii nomine adfcriberctur î etfi enim remotioribus etiam ßeeulis ejus dominium penes civium hofpitale temper fuerit , aliis tamen ab hoc no« minibus dicebatur t nam vetuftiffimis tempori, bus, cùm praeter campum pafcuis folùm idoneum nihil hic videre eilet , pratum appellari contentus aliud cognomentum fibi nequaquam depo- fcebat. Subinde cùm Xenodochium hanc aream colendam Domino Kirchberger elocaffet, hkque circùm villam ereftam agrum per diverfos parti* retur , quibus tuguria ibideth conftruere, fede'm* que figere liberet ; Croata rum pagellus , £raba> ten : öfo fft / vocicari c*pit, ufitato plebi voca- bu!ô,
Crefcente incolarum numero, cùm in eos dominium fibi vendicare Xenodochium contenderet , jure omni difto Domino Kirchberger ablato , ne moleftis utrinque litibus involveretur « certis legibus conventum eft ; vi quarum poftli« minio Dominium omne ad Xenodochium rediit. Infigne , crucem fcilicet globo terraqueo infiften- tem , fuo in fiuto retinet , Symbolum profeftd loci Dominis apprimê conveniens ; egenorum quippe ditio eò terrarum ftfo diffundit , quù crucis protenditur imperium , cujus fubditos Servator egenis eHe tributarios voluit.
Spatium loci etfi non magnum incolarum decem millium frequenti habitatur , quam multitudinem centum feré quinquaginta teftis includit, bono ordine collocatis : piate» fex tranfi- tum undequaque aperiunt.
Æde facra deftituitur : hujus defe&um propinquum parietale Udalricianum compenfat , cujus facris juribus incoi» obnoxii vivunt.
Praeter columnam Divinillimse Triadis honoribus pietate Domini Martini Fria Anno feculi,
quod

»*8® C T7 ) $§*
Jinod vivimus , quarto decimo ere&am, nil moria dignum comperimus.
Parallelum Geminæ obfidionis
ex fundo S. Udalrici.
C ivibus hoftili Fridericus clauditur urbe,
Surgit & in Dominum plebs malé cauta fuura. Cùm fubitd, Czechicis Princeps de regibus ortus, Hàc Vi&orinus Csefaris ultor adeft.
Nec mora , qui causâ fuerat, qui nomine Vi&or, Ferrò, perfidi* tum quoque Viâor erat. Inteftina fuis rediit concordia membris.
Urbs pariter cive & milite tuta fuit,
Auftriaçîs Afiam cùm Thrax infuderat oris, Vlmque fuam è toto Mars oriente trahit. Cingit & attonitae bellacia tefta Viennae,
Et quatit excuffis meenia celfa globis. Civildsque, minas domuit qua parte Eohemus, Barbarus hac etiam Thrax lua caftra locat.
Aft iras tandem vanos confumpfit in aufus, Quam virtute nequit vincere, mordet humum. Ad Rizantinas fugit hinc inglorius arces,
Debuit & cladis nuntius ire fuse.
Nec mirum hoc ; civis quà perfidus anté fuba&us, Perfidus hac hoftis vincere parte nequit.
D J
SUB-

«Bg$ C *8 )
*x* tx> UJ«AJ tx» *xa sa' tx? to «X' «a* «x> tx» ex* sx» txî •>.* «o ex» »o ix« sx» m» >,» m» .1.
«rsfrti'fîicrîCYaoQCtQ-.'ncrscrisYiffvscrsÂOfn-^îiYîsvscYîSYtcrîcrîcnjr.crii«
«ff «AJ» «A» M9 W» eA9 ÇAd W Vô ÎO «Aî «O CÜ t« 40 ftO CAS 6« tW CW W «A3 «A3 «A3 Ci» .▼« il» *TS •:< .<« »'* •'• •"'• •<> •'< »’■ C'a * T ÎÎÎ ,y 1 * > * - ’• • ’• *' r * *’• *■*• I' ^
SUBURBIUM
Vulgo £<ümguiben,
S Uburbium nomine ab argillaceo folo fcrobi- busqué praerupta ferie excavatis , ad qua* confitum eft , mutuato fubfequitur ; remotioribus ftquidem annis materia lateribus formandis inde petebatur : imo & in vetuftam aulae ftru- ituram parte maxima infumptam ferunt , quod illa , ubi ignibus coqueretur , parem lapidibus duritiem indueret.
Suburbium , omnium , quae civitatem circumeunt, vetuftiflimum effe ( etfi dirutum crèbro i ruderibus renafci habuerit neceffe ) sei inde conjicias, quod Lazius celebre id ævô fuo, ma- gnificlsque fuperbum aedibus commendet. Remotiorum adhuc fxculorum teftimonium perhibent litterae ab Urbano V. fummo Ecclefiae An- tiffite ad Rudolphum Auftriae Ducem Anno 1363, datae : his pium Rudolphi propoli tum fua confirmat authoritate , poteftatémque facit , Cœno- bium Virginibus Divae Clarae inflitutum profef- fis extruendi , dotamllque propé Ecclefiam D. Theobaldo dicatam , quam fuburbii hujus Pars- cialem fu i lie infrà referemus,
Utriusque tamen ne veftigium hodie fupereft. loco faepius poft haec devaftato , aut everfo penitus ; ut adeò praeterquam nomen nîl vetuftatis fuae reliquum habeat, ftrußuraecjue , quibus ornatur , vetuftiflimae Saeculi dimidii aetatem non fbperent , ab eo fcilicet tempore , quo polire. mùm arma Turearum , qui ferociffimi tum intec fuburbii hujus rudera magno numerò cadra metati funt, barbara urbem obfidione prefferunt.
Situi

I||ll] „»îiilll XfBt,
um
7'maT . t‘T. Har-. Ç«t£t.i8.Z). <
_ .—..A .JP.îSeÀmiJmM^.
U. êts^tfoémi. &*&£Urtc.
I. C/^rà tew JJuyZC.r^O^mu/coe ^M^ ur^ AdJKŒ ggs ^
"t'i 1 *' e/t»v*ir*r'. jh G&ÛPJÇXZ?QM1FÆXK.^brrt.ÎP^rniwecK.zZ. *£w*$n£tr y.a<t. %S.d» Z?mt*k t/tr*ar%.
'■'. v^,*Z a‘*.‘C~n6*r^.X6.S0rn,AS{na*'Â%g.m4r&i^ > fiz)t> f ni** i££ O.jD.Qoâ*Tehm£f.Zl,yÏT*ep/.J r '**>t*ç.'S , i,”**h i - ton* nie. ajtif'ÆwtféAéétm.Çf.K. lÀ i w^ i < m’ /k *in-.

«S& C Î9 ) ffôl*
§itus loci , quà u 1- * 5 * *d meridiem obvertitur « folo admodum acclivi , orientale libi fuburbiura ab Arnnt Vienna nuncupatum defpicit. latus oeci« duum Monte Hofpitalenfi ftipante : tergum vid bine «Sr inde gemmi (< 5 d)d|f «Sc 2 ßinbjS 0 itl|)l vo * citant ) mediûsque hos inter longiùs protenfus à Maria auxiliatrice appellatus obvallat. Cùm his , addito infuper Oumpendorfl & fundò fan- Ö» Magdalen* perexiguo , fpatìum longitudine mille & centum . quà latiffimum quadringint* orgias adaequat : quod univerfim dimenfum pedum quadratorum 2550600. campum efformat.
Æde« luo in circuitu quadraginta cenfet, quarum numerum perexiguum earum vaftitate cora« peniàt } id quod ex civium frequentia metiare, quippe quorum capita recenfita fex miliium quadringentorum numerum (uperant ; quos omnes urbs nofira feudatario ùt vocant, jure ab Vice- dominatu tributarios obtinet , atque per leftum è fenioribus fuburbii Praetorem moderatur, In- figni h*c respublica utitur vetuftiffimo , Divi Theobaldi effigie , quem tutelarem remotiffimis temporibus Gbi delegerat , cujusque honoribus facram «dem Parseci» dignitate decoratam incolae conftruxerant.
Hanc eandem omnino effe Divi Theobaldi Ec- clefiam, indubium videtur, quam k Divo Capi- firano , confirufto poné monafteriô , Ordinis fui fociis impetratam Lazius meminit : qu* tamen migrantibus in urbem Patribus ne adventanti ad urbem oblidendam barbaro adverfus obf ffos prælidio edet , à milite noftro A. 1539.1010 »qua- ta eft.
San&iorem civibus curam hodie RR. PP. Clerici Regulares S. Pauli, ad Divae Virginis ab auxilio dift» odseum excubantes , xelô indefeffo impendunt.
Inter »des , quibus fuburbium ornatur, Eccle- fia elegans Virgineo Mari» fponfo dicata cum
per;

>m c 60 ) @gn
peramplo RR. PP. de Monte Carmelo calceatorum , ùt vocant , afceterio primum fibi locum depofcit. Dirutis humilioribus aliquot sedibus , quas nominati Patres fuo sere paraveram, primus lapis ipfo Augufiiflïmo , tum Romanorum Hungariseque Rege, Jofepho Cæfare gloriofilfimo prsefente jacitur , ac aedi utrique è fundamentis erigendae initium datur.
Tempore non longo ita affurrexêre ; ut pietati devotionique vacare populo , & viris religiofif- jimis (quorum quinquagenos fuis fub teftis alit) contubernio frui peropportuno liceret. Ædes fa* era Thaumaturgain Virginis ( Mariæ majoris vocant ) iconem in ara principe , quse marmorea lingulari fulgore paucis abhinc annis affurrexit , affluenti populo venerationi proponit. Sacrorum lolemnia Angulari nitore hac in Ecclefia peraguntur, ad quem augendum caetus geminus Virgini Divse fub fcapularis , ùt vocant , infigni unus, alter Virginis ejusdem fanftilfimo Sponfo facer, publica in fuos tutelares pietate, quot men- Abus flata die , te aliàs farpc congregari folitus plurimum confert.
Altera ædes à pietate pariter celebranda Juventutis tenerioris eft domicilium , quod Illu- flriflimi Moecenatis fui Joannis Conradi Richthaufen Liberi & Nobilis Domini de Chaos, Camera Cæfareo - Aulicae Conflliarii rdque numarise fu- premi præfe&i munificam pietatem orbi commendat. Pientiffimus hic Dominus majori fenore opes fuas fe non elocaturum æftimavit ; quàm A eas in egenos , juventutdnque prseprimis teneram , à qua rite eiformata virorum dependet virtus , parentum feu praematuro fatò orbam , feu egeftate deftitutam largâ manu profunderet.
Quare vaftam in urbe sedem , Civium Xenodochio adfitam , in adolefceritum virtute & litteris , »tati conformibus , informandorum contubernium Anno 1663. erigit , reditibusque annui»

m c s« )
nuis dotat. Annis poft hac tribus , cùm f*T< lues Viennam omnem depopulata sedes funeribus repleret - , eaddmque in teneram hic degentem juventutem pari crudelitate defxviret ; Nobilis Dominus Adamus de Grundemann , cui fupre- matti demortui Conradi voluntatem exequi demandatum erat, juvenes, quos lues afflaverat, ne confortium cateris idem malum afferret, à contubernio reliquorum femovendos cenfuit, Inde «dem in fuburbio citis operis extrui fecit , qud agri deportarentur ; ut hac ratione iis aura fa* lubriore confuleret, & in urbe perfifle ritibus de incolumitate profpiceret.
Subinde anno Sæculi ejusdem nonagefimo tertio agris valentes , viginti tres numero , ado- lefcentes egëni funt fuffeâi. Ubi verd vigili fo- lertique cura Dominorum Praftdum , quorum jpiam Coriradi mentem exequi intererat , aes ed Cxcreviffet ; ut numeror* magis juventuti alenda par effet i PcrilluftriS Dortlinus Carolus di Mofer adem hanc fuburbariam uno feneftrarum ordine altius attolli , »tripliusque dilatari julïït ; Ut hodie' ampliffimo circuitu ab domo, cui cancer rubeus infignC eft, ad collis Hofpitalenfis Holz* fezerianam ufque procurrat , ac centum quinque fupra quadraginta adolefcentibus magnificum plané prabeat hofpitium.
Adolefcentes , quos aut nobiles , aut honefto certé loco , legitimóque thoro natos effe oportet , lege à Conrado latâ , expleto minimùm fe* ptimo aetatis anno adleguntur ; decimum o£ta- vum ubi attigerint , dimittuntur ; interea temporis non viftus modd , fed & veftitus , qui eo. loris carulei patrio more adaptatus , neceffarid- que eatera liberali manu miniftrantur : legendi» feribendi , arithmeticaque elementis à padotri» bis largo ad id ftipendio condu&is imbuuntur. Scientias inluper feu architedfonicnm , feu graphidem , feu ad quamcunque genius quemque
feu,

C 61 }
fert , condifcere cuique fas eft , Magiftris artium peritis ad id deputatis , à quibus adeò felici fo- lertia inftituuntur , ut quampiurimos fit reperire, qui Chaotìani quondam alumni, utiiiffimam modè reipublicæ operam impendunt.
Idqiie hon immeritò tener* in Numen pietati referunt in acceptis , ad quam non minis quàtn ad artes condifcendas vigili eorum , qui pr*- funt , cura martuducuntur. Quippe ftatis quotidie tum matutinis tum vefpertinis horis ad preces unà peragendas colliguntur , fidei rudimentis , pilsque ad vitam Chriftiano ritu traducendam legibus informantur , è quibus eam mo. rum modeftiam imbibunt; ut per vicos incedentes ab educationis Solutions adolefcentibus non fola vefte dignofcas.
Ad profanas fuburbii «des brevi narratione percurrendas devolvimur , quarum feré nulla non (insulari magnificentia fuperbit, duobus tri. busve ifenefttarum ordinibus adurgentes propd omnes reperies .• molis vaftioris, quibus horti in. fuper tam ab amoeno virore , pomorumque fce- cunditate , quàm arte decori adjacent , fex & vicen« numerantur.
Molis vaftiffim* domus Vicedominatus pote« ftate emancipata ( ^r«t)!^)aua vocitant; è plano in collem, quo afcenlus ad fuburbium , attollitur : Magiftratus urbanus fundo fibi emptione vendicato, granarium terno fornicum ordine altum , centum & amplius millium modiorum capax extruxit ; ut cùm ad fubjeâum *di campum , quod ventim adfertur triticum , convehi oporteat , commoda turque ftatione recipi, aut necelJitate quacunque urgente comportari annona urbis ufibus polfit. Latus granarii geminum »des vaft* in fexagena diftribut* domicilia fti- pant , é quibus complura chartarum luforiarum artifices , qui omnes »dem han« C*fareo decreto

• è ® ( «? ) m»
«reto incolere recèns jufiì funt , fuis cum fami« liis inhabitant.
Parte sedi did* adverfa equile Csefarcum, tum à magnificentia , tum ab amplitudine memoria dignilfimum, frontem fuburbii, A. 1723. ad hunc flatum perfedum, occupat : centum & duabus (u- pra nonaginta orgiis protenditur ,& duplici fene- tìrnrum fèrie in altum attollitur : infera parte equos aulse obfequiis deftinatos , quos an té per civium domos diftribui necelTe erat , fuas per ftationes ordinatos longa ferie continet: fuperior medi* altiorisque fortis Csefarei equilis curato» ribus praefedJLque domicilio fervit; ut eorum pr*. fentia inferiorum Curatorum vigilantia^ugeatur.< Demum , quà in plano ad occidentale fubur- bium alterum terminatur , excubiis militaribus , de quibus aliàs fada meritio , percommoda ere* da eft recèns ftatio j quippe domicilio officialis ballici commoditatibus peropportuno inftruda , equorum infuper flationi militumque quieti aptum praebet receptum. Atque huc ea potiffi* mum de caufa locata eft ; ut omnem viciniam, quae ob opportuna undique latibula praedonibus nodurnis fcatebat plurimum, fuis excubiis promptes tutaretur , commeantibusquc fub vefperura civibus fee urum ex urbe tranfitum redderet.
SUBURBIUM AD AMNEM
VIENNAM.
A B fuburbio , cui tellus nomen indidit , ad alterum , quod ab undis appellationem traxit , digredimur. Vienna amnis, aquas variis è rivulis in filva Viennenft colledas uno eodémque alveo, audus fubinde rivis ditioribus, prope urbis moenia deducit , atque Rubram turrim intet & Stubenfem urbis portam in Danubium exonerat.
PotiUw

C<S4 i
Potìffihia ahni parte modicis aquis deftbit adeéj Ut vadum Undique , & arentem alveum locis plurimis reperiaS : autumnalibus tamen pluviis immó & nimbis ità fæpe intumefeit ; ut aedeS ètli iongiùs > folóque èminentiori confitas convellat, arbores praegrandes fluftuurti impetu evul* fas fecum avehat; ut trabibus munire ripas, ftru- âîsque ê lapide aggeribüs aquarum impetum coè'rcere fuerit neceile. Ab hoc proinde amne , qui medium præterlabitûf , fuburbium nomen fumpfit ; ut adeò éodem appellationis fu* fonte glorietur, ex qüo urbs ipfaf Vindobonae quondam cognomen haufit.
Si etehibl Vindobonae altiùs rimari etymolo* giam libuerit ; i vero minirad abludere videbitur Lambeeii fenfus , qui eam ex Vindone hoc amne nühc vulgd 5Bi<nn t & voce Bahn , quod Viam Tonat , coaluiffc exiftimat : fcilicet caput ifthic effe militaris viae , qü* à Vindone amne , & Legionis decimae fiativis in Italiam duxit. Vel , quod aliis placuit , vox haec nata ex Vindone amne » & Wóhn ; veluti diceres habitatio ad Vindonem. De quo tamen litigare nobis nequaquam propofitum : vetera aliis difee- ptanda relinquimus $ dimidium fuburbiorum fae- culum nóbis vicinum enarrare confticutum e ft.
Ab hoc temporis fpatio natales ultimos id fub- ürbium computat , quo nempe è ruderibus dermo refur£ere , atque ift locum tribus incolarum millibus frequentatuth éxerefeetè contigit. Ædes
Q uadraginta una ordinata ferie ripam aifti amnis ecupànt', quas inter fcömpliires amplitudini (uà etiam urbibus ornamento non vulgari fòrent ; Celebriores Videre cft Baronis Schober , & Selb : riiverforium itidem Viginti familiis praebet domicilium » fpatium advehis infuper hotpitibus peropportunum referVat*
Alia ædes finem props .fuburbii obfidet « qud feam» equilis Çæfarej ulibûs deftjnatum convehitur,

C 6S )
iitut , in cujus aditu bilance appenfa , qua cur« rus fceno oneratus , etfx fexaginta centenariorum pondus fuperet , unius hominis ope attolli , atque ad trutinam examinari poteft. Fano facrat« deftituitur : hinc ab æde Virginis auxiliatrici» RR. PP, Clericorum S. Pauli paftoralem animarum curam accerfunt. Jure civili Magiftratui urbano paret, atque, qui caulis minoribus praeiit, quempiam ex civibus modà fuis , modó ex fuprà relato luburbio libi deligunt Praetorem.
SBtnî) *
V icus eft unicus : triginta aedibus incolas mille ducentos, & viginti compleftitur : eandem cum prioribus poteftatem feo Eccleliaftican* feu civilem veneratur : quia tamen feudi nomine à Vicedôminatu in Magiftratum urbanum translatus eft; diftinfto nomine annotare placuit.
SANCTÆ MARIÆ AUXI-
LIATRICIS in <gc&Ôff.
I N fuburbium hic progredimur duplici infigni- tum nomine Sancla Mari* auxiliatrkn , im boc pervetufto, recentiori altero : pofteriori etenim jam inde ab hominum memoria locus nuru* cupari folitus, prioris accelGone quinquaginta annis abhinc , dum Divinae Matris ab auxilio di- £tx cultus initium ftimeret, apud incolas decoratus eft.
Unde verd appellationis @d)5ff etymologia petenda , non facilé aflequi licet : ferunt tamen nonnulli : nautas olim , cùm Danubius alveum longé ab hoc , quo hodie defluit, diverfum per« laberetur , urbdmque propiùs allueret , fuam hic ab itineribus fcmutss ftationem habuilTe : atque
X «ndë

4g$ C 66 ) 4M»
inde elTe volunt , quòd haud longd ab eorum opinione , fuburbiutn fuo in fcuto navim etiam- num pr»ferat.
Alterum vetuftatis argumentum facilê confe- quitur : id ipfum fuburbium primis fuburbanis prope coxvum exftitilfe , etfi communem f»pe cladem lùbire , atque è ruderibus refurgere oportuerit. Regio , quam à poftremis ruinis excitatum occupat , peramxna eft ; à fronte fuburbiô, ab argilla dido , cingitur ; latus boreale , Udal« ricianum fuburbiujn , adverfum Viennenfe , & GumpendorfF oblidet ; tergum idem limes, qui fuburbia remotiora , obvallat.
Ædes centum & vicenas ferie ordinata ftrudas oftentat , quas piate» odo latis fpatiis diftin- guunt. Incolarum frequentia ducentis 'quadraginta tribus capitibus fupra duodecies mille accrevit. Civili poteftate Metropolitanae Divi Stephani EccleG» Capitulum ( ùt vocant ) incolis dominatur, à quo civium uni Judiciaria in c*- teros authoritas confertur, cui diffidentium can- fas cognofcere , lites dirimere , atque legum cu- ftodiae attendere munus eft.
Sandiora in cives jura Sandi Michaelis Parse- ciana in urbe Ecclelia exercet , quæ indefell'am animarum curam per eosdem , quos in urbe , RR. PP. Clericos Regulares fandi Pauli , incolis impendit.
Ædem non admodum vaftam ( Refidentiam vocant ) prope Virginis auxiliatricis odxum didi Patres incolunt , ò qua non per didum fuburbium modd, fed & vicina reliqua SSinb « îOîiibl / SBtenn / Sai mgruben ( nam eò usque Parseci» jura protenduntur J ad curanda falutis fubfidia procurrunt, animdsque magno non modò decumbentium frudu , fed & incolarum omnium fo« latio pafcunt.
Sacr* »dis Par»cian» magnificentia, fi ufpiam, hic certò digna çft celebrari -, prxterquam enim .
quòd

«g© ( 67 )
quâd ad omnem Architectonic* amoffim aforîï ornata, vel intuentibus facram quandam latentis roajeftatis venerationem injiciat , fplendor infuper altarium , haecque inter ar* principis , decora non minis , quàm ad pietatem ciendam counpo- lita majeftate ex accurrentium animis , in Marianam iconem Thaumaturgam , Divósque c*te- ros devotis, affe&us extorquet teneriores.
Hic operæ pretium nos fa&uros fparamus , fi brevi ortum Thaumaturgi hujus Templi , ejusque progrelfus recenfucrimus. Spatium omne, quod Eccidi* ftruétura cum cæmeterio occupat ( vinea anté ) à Collegio RR. PP. Clericorum regularium S, Pauli ad S. Michaelis , quòd loco condendis defun&orum corporibus deftituerentur , perfolu- to preciò comparatum eft , atque facro Eccidi* ritu expiatum.
Ut vero populi pietas ad effundendas pro dei funótorum refrigerio preces excitaretur -, Anno 1660. facellum perexiguum erexerant, Divinxqu« Matris Pufioncm inter mutuos amplexus tenentis , effigiem ( illius edtypon , qu* apud Paflavi- enfes clara miraculis in monte Mariano fub Mari* anxi/iatricis nomine veneratione maxima , pieta- tdque colitur ) arae impofuerant.
Accidit , ut in commeantium animis fuaviffi. mus iconis obtutus in Matrem Divinam excitaret fiduciam , qua complura è coelo beneficia ftecelfitatibus Aris obtinere meriti , latentem ha- ftenus gratiarum federn in vulgus (parsere : inde & anguftam haftenus *dem grata clientum pictas prômovit amplioretri , anathematibusque ap- penlis , atque aliis Divin* Matri oblatis muneribus memorem accepti beneficii animum tettata eft.
Annò 1683. cultus Mariani fervorem arma Turcica urbem oblidentia tantifper cohibuere , non tamen extinxêre penitus ; quod fortafle accidifc fet , ni pia Marhmi Clientis audacia 'Jplurlmoi £ 2 rum

( 68 ) »
tum folatîo , falutlque , ab hoftium barbarorum faevitiâ iconem fervâllet.
Sacelli aedituus Erhardus Lampel pietate in iconem Marianam motus , hoftili agmine omnem laté viciniam inundante , per medios enfes , & mortis pericula penetrat, refixâmque ab ara effigiem velociflimo curfu ad Scotenfem urbis portam approperans fecum defert ; ubi re intelletti In urbem admiflus , fuprà dittis RR. FP. Imaginem tradidit.
Hi illam , dum urbs ab hofte oblidebatur, (via in Ecclefia populi pietati venerandam propofu- êre, tanta accurrentium frequentia, & devotione» ut aes pia clientum devotorum munificenti! oblatum , aedi ampliori extruendae fufficeret : ad quam dein Anno 1689. dutto ordine fuppliean- tium frequentiffimo, ac ipfo Virgini devotiffimo Principe Paulo Efterhazy comitante , qui aram Ecclefiae Principem magnifico apparatu extrui jufierat , Icon Thaumaturga deportata efl. Id fuburbii incolis tantum attulit folatii , ubi viderent , fe Matris Diviniffimae reditu beari ; ut aere collato , accedente infuper larga aliorum pietate , ftruttura Ecclefiae univerfa eum , quem hodie oftentat , ornatum confequeretur.
Ædes hæc facra non à ViennenGbus modd », <jui magna indies frequenti! ad gratiarum Thro« num confluunt, fed peregre etiam adduttis fup- plicantium ordinibus Matris opitularis dextra celebratur.
Clientum facram aedem frequentantium numerum magnum , vel ex calculo , facrum epulum annô proxime lapfo accedentium, curatd inito, arguere eft : quippe qui nonaginta feptem millia , fexcentos, ottuaginta duos aequat ; in numerum hunc iis nequaquam revocatis, ad quos letto aegritudine affixos , duorum millium numerum fuperantes , Eucharifticum Numen delatum eft. Huic gratiarum Jtylatri univerfupi fuburbium in
acceptis

*m e 69}
acceptis refert , quòd ab hominum memoria ab’ nullis ignium cladibus , nullo graffanti luis malo , damnum aut ja&uram perpeflum lit, à quo Tuam in ditionem opitulatricis DEI Matris iconem recepit.
Coloffi leu Triadi San&iffimae > feu Virgini Di* vae facrati quinque , populi pietatem viatoribus commendant, quorum trium meminifle operae pretium erit. Unus , ob colorem atrum , quem coeli injuriae lapidi induxerant, Niger populo audit , Anno 1694. liberalitate Georgii Sigifmundi Hann tunc Praetoris , & Georgii Dein ereftus in
{ ;ratitudinis monumentum : quod Anno 1679. ue faeva Viennam depafcente , atque tum proximo horte barbaro urbem aut oblidente, aut ê vicinia minitante, exetjui non licebat voventibHS.
Alter pro templi foribus, lingulare fcalpri artificis opus, attollitur. Superné Diviniffimae Triadi» fimulacrum columnae lapideae infiftit ; bafim fandiorum Icones faxo exci<æ circumfiftunt : épigraphe incila marmori Latio vernaculóquc annum , Divos , authores & caufam ftru&urae loquitur , nos Latinum brevitatis caufa annotamus,
honokI
sanCtIssIMæ trIaDIs patrïs , ChrIstI , ir sfIrItVs.
MarI*
VIrgIne* sIne Labe otIgInaLI DeIparx Constanter
fortIter protegentI.
DIVIs
SEBASTIANO , ROChO , CaROLo , ROSALI* , PlI« In pestifera
LVe patronIs erIgebant VenerarILIs arChICatItYLI VIennensIs sVbDItI,
1 9
»V»

C 7 ° )
sVb
SïVekIno hVeber anatheMa IsthoC terennIs gratItVDInIs CaVsa.
Tertius, fcalpri elegantia non multò inferior, ampi* plate* medium , qu*, quòd aditum templi refpiciat , à templo dicitur , ornat ; hunc ele- gantiori i quem hodie præfert, forma fuburbii incoi* donarunt , Intemeratscque Virginis honoribus facrârunt. Subjefta infcriptio ita habet:
HERR FERDINAND RATZ H ATT
DIESE SAULEN ERBAUET ANNO 1668-
VON DEM ERB-FEIND RU1NIRET WORDEN 1699. IST SIE
VON HEERN OTT WIDER VAN NEÜEN ERBAUET WORDEN 1713.
Lubet hlc & quartum adjicere , qui dolorof* Matri vulgari opere extructus, vi* regi* lateri infi- ftit, cum hac faxo incisa épigraphe :
Ser SllJerbelligften Sreofaltfofeit SEBie aucfrber fdjmer^^afÿten flutter ©£>fte$ M A R I Æ.
©ab leb Sofepb ©öfter Sßurger tinb Äapferlicbcr ©ofiSSöd in fSBienn
Unb SJìaria ©abina meine S&e*5EBirf()fo Sicfe fdbmerbbofte SMIbnug auffe&en lagen. Sem oller&öd&ften ftu einer fcfcnlDigften Sand^fagunft-
Sierwil

C 71 ) »
SMeweil er untfitt Dent 1683. 3 a&r »on ben Sûrcfai ©ewalt.
©0 fltidbiglid) erlebiget &af. 1686.
Renoviref worben.
1713.
A Palatiorum fallu nullum libi adfcifcit ornatum , civium aedibus contentum hoc fuburbium: hortis tamen eli frequens , quos à fola fecunditate laudatos denos lupra centum numerat.
S. MAGDALENÆ.
E ’Xigua terras portio vicenis ædibus, mille cen- 4 tum duodecim incolarum frequentia refertis locuples , editam, quae poll fuburbii Mariae auxi- liatricis limites attollitur , amnis Viennae ripam obtinet. Haec vicinorum poteftate immunis fuo ab Judice gubernatur : à templo, quod propd Divi Stephani Balilicam, fanttae Magdalenae honoribus facrum eft, appellationem fortitur fuam .* etfi afeendentes per collem aedes, quarum altera alteri fuperimpofita intuentibus ex adverfa ripa apparet , glirium urbecul* (3îaÇfUî©t4M ) agnomen priore notius apud vulgus pepererint. Didti fa- celli facrorum Præfidi , qui è Reverendiilimo Ec* deli* Metropolitan* clero aflumitur , incoi*. Beneficii ecclefiaftici nomine, annuum tributum pendunt.
GU M PEN DORFF.
L Atioribus diffunditur limitibus, & fupra di&i amnis ripam ad fuburbjorum valla protenditur. Gttmptndctff -appellatio loco eft, quae unde illi adhaeferit, non reperio j retuftilfi mu rn tamen id ex fuburbiis effe, feu Lazii veteris rerum Vien-
E 4 nen-

(70 $§*
»enßum fcriptoris authoritas, feu fignat* ebara- &ere Hebraeo monumenta , qu* ibidem è terra efoiTa fuo in opere laudatus author annotavit , 6dem faciunt. Unum ex jis hic appofuiiTe fufficiat.
qSw mm« n:tira “iu.î -Vipo ww
/ / / //
or»p «a
Mordacbi de genere Gigantum vir fortis , magnus f fcilicet mortuus vel fipultus efl ) Anno à creatione mundi bis millefinto , quingentefitno , &• fixage- fimo.
Ex quibus praefatus Author conjicit , Hebraeos hic olim fiationem fuam tenuifle. Nunc verb à folis Chrifti cultoribus habitatur , qui mille fupra (eptingentos & quinquaginta , aedes centenis plu- res incolunt.
Non omnes eidem parent Domino : Comiti k Molard pars potior tributa pendit » alii Scoten- fium Cœnobio. Patribus Dominicanis alii, nonnulli demum Patribus Auguftinianis extra urbem degentibus fubfunt. Plateae feptcm Dominium partiuntur.
Ædes facra non admodum vafia civium pietati cxtrufta patet. Haec Divo Ægidio dicata Paraeciae jura, quibus fuos Scotenfium Cœnobium praeficit , in aedes omnes obtinet.
Palatia non à ftrufturarum modd magnificenti! commendata , fed & hortorum deliciis , quibus arborum flornmque peregrinitas pretium addit , inltru&a, fuos inter ornatus refert. Quae inter Comitis de Molard, Comitis ab Königfegg, Duc. de Arnberg , Domini de Hilebrand arftiva caput altius caeteris eferunt, atque poftremi præcipuê à penicilli artificiis fingularem pr* aliis celebritatem fibi conciliat. Haec horti minores alii ab pomorum araæm foecunditate laudati fequnntur.
Id etiam fuburbio percommodum accidit, quòd amnis hanc per ditionem medius decuirens, complurium

( 73 )
plurium molarum farinae parandae ufibus fubfer- viat. Quarum una Comitis de Molard, aliae Canonicorum Regularium ad San&ara Dorotbeam, Ecclefiae Paræcialis, ac demum Patrum Dominica- norum dominio fubfunt: in <jua poftrema moefta Turcicae crudelitatis veftigia videre eft, vincula è ferro gravia , quibus barbaro urbem oblidione cingente Chriftiani complures à fævo holle onerati hanc in moletrinam velut in carcerem compingebantur, fubinde in diram fervitutem abducendi; quos tamen, barbaro fugam praeproperam arripere coa&o , miles noller undique intra latibula veftigans, inter fqualores agnitos vinculis exfol- vit, libertatique reftituit. Cujus memoria , ut perennis effet , catenae parietibus affixae funt, quae invifentibus aedem etiamnum exhibentur.
De Contubernio Militum ad
Satmgrub recèns ere&o.
FJT circumducis flant propugnacula muris,
Urbi præfidium, Civibus apta falus:
Multus & impolita miles dominatur ab arce, Hoftiles prohibens aere tonante minas:
Sic domus haec,vigiles habitant quam Martis alumni, ln praedatrices exerit arma manus.
Et fugat Autolici fecura ex urbe nepotes,
Ut capiat tutum nofte viator iter.
Mercurii jam turba time , nodtisque propago,
Tot fortes videas cum vigilare manus.

C 74 )
4*4>4* 4»4»4»4*4»»l*4* 4»4*
•^•Aj*A»«Ai«A»«A»C\i«A3«Ay«Â*«AA«AJ«A» «Aj«A9C^.'^\AtAÿ %A»fA»CAjcA» •Y* «Y* «Y» «Y» *Y‘ «Y» «Y* «Y» «Y» «Y* •\v*Yj «Yfc *V ♦ *\ ï. * y» «Y» «Y* «Y» C/* ry » ay* l^ljl lj««|«tjll|M4«l|«t|l(4l l|« tjf tjl l|M|l Ijl t|l l|l tjl t|»
WIDEN.
\J Omen alià-s à pafcuis 9 Beib«n fortitum , arguiti mento funt civium inlignia, pafeuum campum referentia : hodie deflexi, ùt fit, paulùm voce vulgà SBibrn feu ad falices appellitant, Aliàs fuburbium illhoc Bernardi vallis iôtrnbarbé » îljal compellatum , ë feripturis vetuftiffiötiis confiat» Dextro feu occiduo iatere Viennâ amniculo, ni torrens melius dicatur , alluitur. Laevo in Viam Curforiam , Oîennitneei} definit. Meridiem versus praeterea Mazeleindaiffinm , D. Margarita , & Ram* j erndorffiutn feu Hunds - Tburn , praegrandes vicos , complexum, ad extimas à Vieonenfi monte didas lineas longiflïmë procurrit. Longitudo tota eft 1150. orgiarum, nempe palfuum 3450. latitudo, qui maxima eft pafs. 31 ÇO, capacitas vero universe areae ped. quadrat. 5437400,
Lazius, cujus induftriæ maximè antiquae Viennae deferiptionem debemus, author eft, fuburbium ifthoc ante Solymani in Auftriam irruptionem incolis, aedibusque ad ipfa moenia admotis frequen- tiflrmum, caetera inter Civium Xenodochium Ca- rinthiacae portae proximum habuiffe, cum templo D. Colomnni memoriae Stiro. Anno 1529. propinquante jam procella Turcici cum caeteris uno incendio deletum eft. Miferabilcs vero Xenodochii incolae ad urbem in Sandimonialium Coe. nobium, quae eodem truculentillimi hoftis metu fe Villacum in Carinthiam receperant , tradudi fuere, ubi hodiedum Xenodochium Civicum in quatuor areas dirifum à mille amplius egenis habitatur.
Urbano magiftratui, fuóque ex ejusdem autho-
ritate

mf
r id*n.
jrp.i.
MB"'"''"'
[1 tfmj
nimniim
HIM MH
it nummi
[Til 1 1»
hi»ii>ii
1 |illll(tll Ut III
TT —f
imiiiiiumi
ÜT
tîiîiïïilijj
i '
Aratri
rM . J *.. C./Vâmâ. -* r.Z> ai**- OC fm ^o Mm m . K/m^ é mm» ,m,i. Com.
~WIDÀ
W.tm.r
t*.*
yimArtmtmf&rwbmr . + . An Z>.M*M^ZÏ.sr.JZ>.*Z*JSu wU.
«0« « "r ^i#0| ' 0 t i ii « 'ni* « ** *, • Mmr ■ * * ri 0 m > i i m ji i«**«ip ^vinww« «0 9
V/W. i'iTìJT'ax/jutat'. JÇjomèur ’* , >5. Z). Cjk4mt‘4&. /û§
a*. Com. t ft*Àfomèmo.zrÆ.Cr Got-oäi . H+MATZ.T) G&CFz f ■ Gmrtotofim
;* 73 Z 3 BS
'/fTTCii
^ÏIÜE ^ ^ Jl ll| ‘
nnmni gnimf
^VsShstt J
«»»« SJJ l 11 « 11 mi «aw
zMi j
^ is!*?
mnü
ràÊiüDiiinnTir -»i. r .n
TJH JA
rmr, nml
$ÜâëtS*»»-
lï-Si
Kiyxxx»a:x
fefPM
lü JtfÈ {4 À
...
tkPTO
fl®' -<asim C
:âu
yssssr
'• rny-ViT“
< •UMLIf
Frft:*-
TTTl ni
ÏNl 4 ï
I mmnui
I
• '.'■ •' '.!
■ ■«■LUI
ùimimuxu n
' jAl
^ nmiiiTini
EHïüES
: ^ .'AuJ?-T ■* fe i

( 75 ") »
ritate Pretori parent cives. Principes plateas fex numerat . atque Capitibus habitatur ampliùs vi- ginti millibus, id quod minimé peregrinum videbitur ei % qui aedium multitudinem , ac intervalli ambitum rite æftimârit
Porro, ut à facris ædibus ordiamur , principem locum obtinet Templum Divo Carolo Borromæo facrum , Auguftæ magnificenti* opus , cui nefcio an per totam Germaniam par quidquam fit cernere, Devotum id fuit ab Auguftiffimo noftro Regnante Anno labentis Sæculi tertio decima, quo dira peftiientia Viennam depafta, minimùm duo- dec : m funerum millia abripuit. Primus in fundamenta lapis ab eodem jaftus eft biennio pòli, hâc infcriptione.
D. 0 . M. OB CIVES IN PESTE SERVATOS DICATÆ d. Carolo bor.
BASILICÆ PR. lapis EX VOTO P 0 S.
M. DCCXVI.
Atque aded re ipfa impletum eft, quod pr* foribus cernitur è facris litteris lemma.
VOTA MEA REDDAM IN CONSPECTU TIMENTIUM DEUM.
In eo numeris omnibus adornando etiamnum primi Nominis piftores Itali Germanique defu- dant, nec multùm abeft , quin ad abfolutionem magnificentiffimi operis veniatur. Bafilic* hujus adminiftratio Militari ac Hoipitalario Ordini de Rubea ftella commifla dicitur.
Templum alterum cum afceterio Nobili eft RR. PP. Minimorum , qui à San&o Conditore fuo Francifco de Paula vulgo Paulani audiunt. Ædis lacrse fundamenta pofuit Anno 1627. Perdinan-
dus

m c 76 ) m
dus II. Agguftus , Cœnobii vcrd , quod nune aà Incolis fex & triginta Religiofis habitatur , ejus» dem Filius Ferdinandus. Ædes eft perelegans: præ caeteris vifenda ara princeps, collatitio Vien- ncnfium pedilfequorum sere, in unum Divi Tutelaris Angeli Cætum Congregatorum, eretta.
Paræcialia munia alioquin Metropolitanae propria hinc vicario nomine obeuntur. Caetera inter pietatis monumenta Virginis Icon eft , in lignea tabella depitta, olim Alberti Archiducis in graviflimis expeditionibus comes individua , & veluti domefticum ( fi ità loqui libeat ) Palladium , & nempe plurima inter Oftendan* prae- fertim obfidionis pericula fida adjutrix, & perfugium certiffimum.
Prae foribus Coloffus alter Divae fine labeConcepta« Virginis, Divo Joanni Nepomuceno alter civium liberalitate alTurgit,
Profanas inter ftrutturas primas tenet magndm* que fuburbio celebritatem adjicit, aeftivum Cacfa- rum Palatium , Favoritta nomine : in tres capaces fatis areas divifum tribus item decumanis portis aditur, caeteriim commoda potiùs habitatio , quàm ( ùt eft perpetua Auftriacorum Principum & fin- gularis modeftia ) quae tanti Principis magnitudinem aequaret.
Orientali latere hortum refpicit , hortenfibus omnibus deliciis amoenum ; per umbriferam (yl* vulam feu ftutetum itur ad pifcinam in editiori colliculo fitam, & regiorum fumptuum Drammatici naumachiis memorabilem. Quaternis, quibus hic ferè aula aeftivat, menfibus populi multitudine vicos omnes ebullire videas. Circùiti Palatium equeftrium ac pedeftrium excubiarum fta- tiones funt ; tum difpofitae inde ab Carinthiaca urbis porta per intervalla lucernae nottu commeantibus fpettaculo funt pulcherrimo.
- Reliqua inter Procerum viridaria ac hortenfia Palatia eminent, Comitis Thomæ Gundaccari do
Starhe»-

•8® ( 77 )
Starhemberg longé venuftilïïmum , Principum de Lobkoviz , Com. ab Althann, D.D. de iVIeyen- berg , Kleinburg , Brunetti , Garelli , Pfeifferi , præter quadraginta & amplius fecundi ordinis, nee tamen invenuftos hortos. Vulgares inter domos permult* funt & amplis areis , nec foris inornatae . multa item è Styria & reliquis interioris Auftrix Provinciis advenarum diverforia percommoda.
Caetera amplitudine fuperat Starhembergicx gentis vetuftitfimum praedium , feu domus propé mille & quadringentis capitibus habitatum , quod fuo Pretore regitur , fuóque D. Rofaliæ in iacel- lo adminiftris RR. PP. Paulanis facra obit.
Ut erga Rudigerum Starbembergium hujus poP- fefforem, defenlbrem verò fuum fortiflimum sternum extaret gratitudinis monumentum ; ma- giilratus urbanus omni civilium ve&igalium ac fervitutum onere xternùm immunem liberâmque effe juffit , qua caufa nomen DomUs libera grtps Jpaué adhxfit. Aliud praedium liberum vulgd ©djleijf 5 DìiIt)I in ditione eft Dominorum de Kippo, Se inquilinos cenfet mille centum & nonaginta.
In longo , qui ad montem Vienncnfîm ducit, vico pervetiiftum Nofodochium vifitur , jam Anno 1270. triennio nempe antë , quàm Rudolphus Habfpurgicus Imperatorium decus aeternae ■ fu* Genti inferret, conditum authore Magiftro Gerardo Viennenfis ad D. Stephani Eccidi* Parocho. Verùm gemino, Anni fcilicet 1529. & 1683. incendiò hauftum , iterum in eam , quam cernimus formam impenfis urbani civium Xenodochii inftauratum eft. Habet id peculiare , quod divi- fis in pauperes horis dies nodtdque in ejusdem Virginis vifltantis facello continenti precationi per vices infiftant : id quod multos permovet, ut in difficillimis negotiis , aut domûs fu* gravi calamitate hos prxeipud egenos deprecatores ad <Oeum> nec fine ftipe fubmilfi» adhibeant,
£ûo

«0 C 78 ) »
Elio Corollarium : ex hoc fuburbio folemnes legatorum pompas urbem petere.
MÄZLEINDORFF.
Idiani fuburbii pars non ignobilis ed Vicus
Mäzleindortienfis , litu Viennenfem versùs
montem pauiulum acclivi ; inde lineis extremis latere lsevo Hundsthurnio vico & amniculo Vienna terminatis. In vetuftis tabulariis SSteb Nomen habet , quæ vox Germanis aliàs paluftrem mufeum feu cannam v alias vitiferi collis partem certam fignificat , uti fuburbana hsec fpatia majorem partem , lætifiïma vineta fuifTe , ex iisdem tabulariis condat.
Poft geminam evadationem Turcicam Baro de Schwarzhorn , legatione Condantinopoiim præ- clarè obitâ illudris ( cujus gentem filiämque unicam , Gallenfellio Comiti generali vigiliarum Prae- fe&o nuptam , à pietate fpeftatifiimam Matronam nuper admodum tumulo intulimus ) è ruderibus aliquam fuburbii lpeciem excitavit ; quod deinde uoà cum D. Margarethae vico in jus Comitum de Sonnau delapfum , demum Anno 1727, venditione in ditionem Viennenfis Magjdratus concelEt , à quo item quot bienniis inditutus Praetor huic juxta ac annexis , quos enumerabo , vicis jus dicit ; lacra à Metropolitana petuntur.
Ædes facra ed unica , Divo Floriano dicata, magn^mque partem colletta civium ftipe edutta , cui cæmeterium item adnexum. Domus amplae potiùs ac decorae , qu\m magnificae. Capita ab iis , quorum communicatis mecum notitiis ufus fum , cenlentur univerfim ad fex millia quingenta , otto & quadraginta ; horti, fecundi ordinis undetriginta : magno emolumento funt lateritiae fornafces : vifuntur ibidem leptera hydrophylacia, per canales in urbem hortósque varié dilpenfanda.
MjjizleindorfFenfi vicus alter cohaeret à D. VicoUò
vulgé

ume 79)
vulgd Sfiicld&orff aliàs appellatus , quod ttome» hodie ferè exolevit. De hoc tamen id lingulare eft , quod Fuggerus in praeclaro luo de rebus Au- ftriacis opere commemorat : ante tria circiter faecula fuburbiorum Viennenfium primum propemo- dum , ac quod confequitur ampliore longe, quàm hodie , ambitu fuifle •, hic item Mathiam Corvinum , cùm urbem oblideret, quadrimeftri integro ftationem fixilfe. Huic annexum eft nobile praedium ab aede facrâ D. Margaretha , quae hic vifitur, appellitatum •, item contiguum alterum Canum turris Jjunbti * Sfrutti vocitatum, feu quod vetuftioribus temporibus Principum canes venatici hic ftabulsbantur; feu quod Turri,quae hodie cernitur, lapidea canum limulachra pro ornamento infiftunt , indéque ea appellatio defluxit. Pof- felfio eft Dominorum de Stegner. Poftremâ obfi- dione Tureae annonariam fuam, bellicâmque penum huc collocavere. Haec'funt, qu» de hae fuburbiorum parte, memoratu digna comperire potui.
Ad Cæfaream Favoritam.
Ï T'Sto : Romulidûm furgant Capitolia luxu, j Æmulus Elyfiis Anxuris hortus eat.
Ipfa fuas celebret generofa Semiramis arces,
Jaftet Sc hortenfes Thcflalis ora toros.
Æmonio facra tefta Jovi, Pheebique penates Doricus , aut Afer tollat in aftra labor. Cun&âqufi Regali tumeant viridaria cenfu :
Ampla fatis Domino eft quaelibet aula fuo.
Hic licet innumeri ftent certa lege colores.
Et Pomona fuas t Florjique jaâet opes,
Auretique immenfo pandant fe limina traftu, Teftâque fideriis invidiofa plagis.
Te tamen ifte minor locus eft, licet hic minor ire. Atque aliqua tantum parte patere velis.
Nec mirum hoc : Orbem folo ü Nomine comples, Majeftate tua eft quòd minor una domus.
VIA

C 8o ) $1*
VIA REGIA, CURSORIA,
ET VICUS HUNGARICUS.
E TIì terni hi vici, feilieet Via Regia ( £anb|irag ) Via Curforia ( StennAUteg ) & Hungarica ( Un» g»r@a§) finguli lub nomine jufti fuburbii venire mererentur: uno tamen complebimur fuburbioj quòd uno fub Pretore, uaàmque conftituant rem- publicam.
Regio univerfa, quà in latum à Widen ad fub. urbium ab Aiutatiti cognominatum ( 2 S«iggdtber ) & (Srbbttg fé fé in latum diffundit , orgias odies centum, feu palfus bis mille quadringentos aequat} quà ad valla fuburbiis circumduda ab amnis Vienna ripa in longum protenditur, palTus quinquagenos, ter mille quadringentis fuperat. Area ve- iò univerfa pedum quadratorum 5109300. cam^ pum complebitur.
Appellationum etymologiam indoles locis lingulis propria perfpicuam reddit : Via Regia ab via , quae alïïduis commeantium itineribus frequentata in Ungariam redà deducit ; Via Curfiria à cur- foribus, qui fuperioribus præcipud annis feu pedum velocitate concertandi, feu fefe exercendi causa campum opportunum frequentes co-ncur- fabant : Vicus demum Hungaricus ab Hungaris , qui feu armentorum commercii, feu aliorum negotiorum grati! ad urbem adventantes hic potifîimùm commorantur, appellationem nancifcitur.
Locus vetuftatis fu* teftimonium à Templarïïs , quos vocant, fibi adfeifeit, à quibus locum habitatum olim faille ferunt: num tamen maioribus, co * quo o.obis, cogaiusnomias.injompertumeft:
non

Mïms# r. JtS.!Z). J*™**/* s
-»/ ✓ '_>-• _ 'Â.ï^
<t 4 ,'Z>.J&/*
?Ti.Z).T&*~
+S.Z>
; /. J 3 - J^Ary//
4 ,t-jD- Tv&vr wy . +S .& .*g(fnrr‘ - +ß -Z)-'%**?*& 49. fim vr/rrixn * SO-'Æ~Æ>aitJ
* é - s/ * *?• Jtw* •
.ÿish^^XÿfSL.
■»iâjmv
Ci*
Ts^KSSBK.
^ 3 ï ^5
<v» . 2 ..
âÆâh^Wâ ^PJCÀTà
^w^-^ pwr . /2 ,j 2 ).Æc,^.
,^^/. V<?. l*£T»
HiaScfaw&r*. tS.jÒ.jifó/tmAf.jS..
~^~ — -■—*-- *J^"k 'jfc^
Ä»^-l
'Gc&rJEtTlf.J/'. (/V/irÂwv 'b cO^üTiJ
fBJiÆÆzv **.-fr-%srr*rrr*t*f
Y Zz%£&:
sùS. JD.£‘A*r&. zr.jZï.ïZï+sttOMf.z
**** *ww - m 29 .jO. !&.*&/'. /*.
fC.ZJ.tto/t ,. fi.ZD.Wthtsr. 3Z. JZ>- ■*&.
o r -J lL
ifimrnr
.rin ijr.'i.
|| ,H BI
A A A A A .u.
îrî-y^
IlS
rif
mm
ùguà. 2 ft tt *?'
■ ;
Wa |1
Pi»«:
ld psC'V^,, rftfw, A
V Ì*
%^; illj< :•
r, 4 tk A
fc\-À
lŒiiiSnî
ißßätö*
ïïïrV '.-<
yiliiDUli'- '
f ITOTI ini
mm» \i ~m j
-W ^*4
Huiinim.. . ®Ht Twin
SMS'
mj
ï fë*£ SÉSj^ÿ'g Mr-^
aSîS
l'îiA®-'
' f _ 1 *A **• ':.
JKife
/iff
^ oiiï&
^'rnmnrmriii i^f ;
ÌSiflfi:i'OT 5 *
ZV 2

e «i )
■on remotiffimis temporibus civium »dibus cultum fuilTe argumento cft , qudd Leopoldin* Parochus , qui Decani praerogativa tum inlignis, à fex cooperatoribus adjutus per Simeringanum visum infuper, Widen, & fuburbium ex hac Danubii ripa Leopoldinae obverfum ( äötiggärbtr ) Parseci» jura in cives obtinebat, regionis hujus incolis fanftiorem animarum curam impendiffe , fuilmque ftationem hic fixifle feratur: quae tamen, juribus lacris fubinde ad Divi Stephani translatis, hodie per Vicarios, quibus in Via Regia, ut promptius animarum necelfìtatibus fuccurratur, paucis abhinc annis ftatio conftituta eft , indefefsa folicitudine adhibetur.
Auguftior fuburbio majeftas aflurrexit, ubi urbe ab oblidentium barbarorum armis eliberatâ novis aedibus excoli cæpit : ut ob fumptuofas palatiorum ftrufturas, hortorum regias propé delicias , quae fua in ditione magnifici oftentst , inter fuburbia princeps jure haberi poffit. Etenim in vicos, praeter principes tres, laterales novem diflecaturj domos univerfim ducentis db nonaginta plures compleftitur, atque has inter triginta & amplius fola , feu principum, feu illuftrium palatia reperire eft, quae ob faftuofam ftruóturx elegantiam, moldmque amplam urbibus Germaniae celeberrimis .fua inter praecipua decora cenferentur. Neque ab loia aedium magnificentia locum gloriari exiftimes, quippe qui à civium frequentia, decies millefimum ac quingenteGmum numerum fu- perante , populofaa urbis encomio decorari mereretur.
Ne verd aedium, quam laudavimus , magnificentiam vané jaftâfle arguamur: lubet hic primùtn dicata Numini Sacraria breviter recenfere potiùs , quàm digna narratione profequi. Duo hic tem-
{ ila fané augufta vifuntur » tertium anguftioribus imitibus conftru&um. Unum Divae Matri vifi- tunti ûsrttuta , cujus, ft afeeterii lapidem pri- F mum

« C 82 )
mum Vilhelmina Amalia Augufta Anno 1717. jccit. Anno fubinde 17x9. Moniales inftituti à S. Francifco Salefio caepti , è Belgio Cæfareo evocatas . ipfa Auguftilfima fub inftruóto fupplicantium ordine huc deduxit; Templum vero cum alceterio annis abhinc tribus ad propofitam magnificentiam perduxit. Haec Templi moles externa fpecie ad omnem Archite&onicae majeftatem magnified attollitur, fulcnique fuper circumftruóta teftum in hemisphaerium coiens turriculam , cui crux aurata infiftit , fuftentat. Fores , ingreffuris auguftara oftent&nt magnificentiam; facies vero interior auro & pario lapide fulget. Fornix fulcris altis in- fiftens, in hemisphaerium ubi propd coit, è turricula incumbente lucem admittit , ac D. Felegrini piftoris celeberrimi artificem penicillum commendat. Arae ternae paris elegantiae latus geminum , Sacrariumque, ùt dicimus , occupant , è quibus princeps, elegantiflimo conftrutta marmore elucet. Fuliori univerfa calamo percenfenda forent j nî brevitatis propofitæ ftudium ê templo ad con- ftruftum poné afeeterium evocaret. Illud laevum adeuntibus latus oblidet : dextrum in aedem am- pliffimam diffufum, ut fuae pietati ab aula remotius vacaret, eadem Auguftilfima fibi delegit.
Ordinis ftatuta cùm peregrina lint plurimis ; non ingratum ledtori accidet , fi de iis pauca fubjiciamus. Ordo Virginum Deo Sacratarum à Vifitatione B. M. V. dicitur : ejus Inftitutor Divus Francifcus Salefius Sanftiifimus Genevenlium An- tiftes, à quo leges huic Ordini praeferiptas Urbanus VIII. fua authoritate comprobavit. Venerabilis Joanna Francifca Fremoit de Chantal , Matrona morum vitaeque Sanftitate celebris, inter primas inftitutum fecuta , quod deinceps promovit am- pliùs , prima inftitutrix audiit. Tres velut in clalTes Ordinis alumnae diflinguuntur. Una earum, quas Cboriffas vocant, ad officium Divinum decantandum ^eftinatur : altera /t Qoçittarum açï
quotidia-

* 5 |$ ( 83 }
quotidianum orationis Dominicae, falutationlsque Angelicae certo numerò iterandæ penfum obftrin- gitur: munerum omnium, uti priores, funt capaces, fola AjfijhntU , quae choro praeeft, dignitate excepta : tertia demum eft Domefticarum , quae ad munia oeconomica curanda deftinantur. Lege itidem ordinis cavetur, ne triginta tribus plures ad idem afcetcrium adlegantur : quas inter, choro deftinatas* viginti minimùm effe oportet, affocia- tas novem , caeteras domefticas. Plura de hoc fcire ambientis defiderio Hiftoria Ordinum Monadicorum , Religioforum , ac Militarium Gallici fcripta uberius fatisfaciet. Item Marfolerius in vita S. Francifci de Sales , nec non Henricus de Maupas in vita Venerabilis Matris de Chantal.
Ad alterum in Via Regia RR. PP. Ord. S. Augu- ftini Eremitarum templum progredior. Id Anno 1642. Ferdinandus III. Divorum Sebaftiani & Rochi honoribus conftruxerat , adje&o ponè Mo- nafterio difti Ordinis religioliffimis viris habitando, quod munificentia Augufta reditibus annuis dotavit. Geminas fuftinuit clades , Anno 1656. à flammis pene ad rudera cxuftum ; Anno verd o&uagefimo tertio ejusdem Saeculi, barbaro imminente , vaftatum : rediit tamen ad priftinam magnificentiam, & fortafle ampliorem ; liquidem reftauratum monafterium, percommodam quinquaginta quatuor Religiofis incolis hodie ftatio- nem praebet. Ædes facra turri gemina, quae eleganti , eóque grandiori aere campano refonant, ad majeftatem adornata , aris elegantibus inftru- &a, frequenti indies populo patet.
Tertia aedes facra cum San&imonialium à S. Eli- fabetha Parthenone, ipfo prope Vi* Regi* aditu, ad dextrum ab urbe progredientibus latus , fele vifendam exhibet. Alceterii alumnae, incredibili pene charitate, delatis ad lé fexùs fui «gris mini- ftrant, carteris ah *grarum minifterio vacuis in choro Virginea« Matris laudes pfaUentibus : locum F a hunc

*a§$si& ( 84 ) &IN*
hunc annu6sque reditus Serenilfimae Archiducis Elifabethae Belgii Gubernantis pietati in acceptis referunt , quae Anno Saeculi labentis nono, fabricam utramque condere caepit , atque ad flatum, quo nunc vifitur, integrum deduxit, ancillarum aliammque deftitutarum ope mulierum plurimo fubfidiô.
His Sacella duo accedunt ; unum S, Nicolao dicatum, quod in cemeterio Viæ Regiae non inelegans vifitur : alterum Divo Joanni Nepomu- ceno facrum , quod in Xenodochio ab eodem Divo spellato pauperum ibidem degentium pietati apparatum eft ; ut devotione ardentiori Eum ve* nerentur , cujus nomine mæcenatum liberalitas excitata , larga egefiati fubfidia fuppeditavit.
Templis Numini facratis coloflbs Diviniffimae Triadi , Divisque caelitibus pofitos adneftimus. Pro templi foribus RR. PP. Auguftinianorum Sanftilfimae Triadis fimulacrum è faxo effiftum columnae variis lemnifeis ornatae infidet: alter, eandem SS. Triadem referens, ad fores Seizerianae domüs populum eommeantem fuse in Numen pietatis commonet. In Via Curforia ab omni proto- parentum labe, fuo in Conceptu, Indemni Virgini tertius attollitur: quartus demum prope Diti Ne- pomuceni Xenodochium , facelli inftar cratibus circùm ferreis munitus, Divi ejusdem iconem i lapide excifom bali eleganti fuperpofitam praetereuntium, pronam alioquin in Thaumaturgum caelitem , pietatem ad cultum venerationdmque excitat.
A ftrufturarum Numini , Divisque facratarum deferiptione , ad aedium profanarum , palatiorumque auguftas moles deducimur , quas eo , quo per fuburbium ftruftae vifuntuf , fitu ac ordine recenfebimus. Primum , quod ad ipfa urbis pomaeria , trans amnis Viennae hic decurrentis ripam Viam Curforiam ingreffuris objicitur , Schvrarzenbergicae Principum familiae viridarium

(80 -SÜ*
eft : à tumulo , quem« quadrato veftitum Iapide fixez corona fupernê circuit , ad aream ingenti circuitu patentem , cujus poftrema parte ipfa moles magnifica attollitur^ parte utraque, afcenfu leni aditus pandirur , aedibus , feu famulitio feu equorum ftationi deftinatis , aequali utrimque ferie circumeuntibus. Ad aedem principem , cujus ve- ftibulum faxeis columnis fulcitur , atque ad ma- jeftatem adornatur, aditus priori , qui ad aream deducit , fimilis afcendit ; ut fexigæ fpatiô amplo ad portam usque acccffus pateat , parte altera defcenfu leniter decrefcente.
Ipfa aedes auro , marmore, pi&urlsquc ab arte laudatiflimis refulget : inde ad fubjeftum palatio hortum , quem feu plantarum peregrinarum pretium , feu ordinata arborum feries , feu virides ambages le&ilfimis florum coloribus ornatae , & ad omnem viridari» artis regulam duft» , feu aquarum artifices lufus ad voluptatem , & magnificentiam propè Regiam exornant , amoeniffi- mus oculis profpeftus patet. Machina etiam Hydraulica C Anglorum recens inventum ) à Domino Fifcher Machinatore C*fareo huc primum illata in pifcinam , qu» ofto horarum non amplius fpatio , urnarum fex millia evomit , unde in fontes per hortum difpofitos aqu» fparguntur. Machina compluribus antliis inftrufta eft , atque una pneprimis grandiore , per quam urna (.arte »deo mira in fubjedtum puteum merfa , ut non hominis manu , fed ignis modici in furnulo , cui antli» ex »re grandes infiftunt , fuccenfi calore impulfa moveatur ) hauftam ê fonte aquam effundat , atque inde in lacum fummum trede- cim orgiarum , leni afcenfu egerat. Nihil non magnificum in univerfa feu palatii , feu horti flru&ura videre eft , nihil , ut paucis dicam ( non dignum Principe.
Alterum viâ eadem progredientibus obvertitur Sugenii Serenitlimi Principis, aula regia dicam «
F 3 an

( 86 ) »
an viridarium fuburbanum. De quo illud me- minilTe fufficiat , orbem univerfum ad ejus ma- jeftatem & decorem contuliffe, PrseterqUam e- nim , quòd magnificentiam maximam ab archi- te&orum ingeniis fortitur , qui aedis totius ftru- fturam ad omnem amufiim artis ordinaverant , quósque faftuofa fimulacrorum ferie , artifici plané fcalpro , cumulâfle dixeris , quàm fparfim , or- hâffe : parietes ipfi fat magnified haudquaquam fuperbirent ; ni precium domi natum aulaea Indi aut Chinenfis artificis manu contexta obtege- yent. Apelles Europae celeberrimi penicillum iuum magnis condu&um fumptibus ad aedis fpe- ciem augufiiùs ornandam commodarunt. • Hortorum gratias , quae peregrinari alibi affolent , hic colonias fixiffe crederes : adeó adornata 1 lingula , rerumque varietate ordinata vifuntur. Hic Italia in pomis feu citrinis , feu aureis flo- refeit ! : Turcia fabas fuas alieno in folo germinare micatur : Afia , & Africa immo & America hortorum fuorum delicias obftupefeit. Aquae remoto â fonte huc derivatae jam inter balenas fixo candido efformatas , modo aequorea inter Numina pario lapide effi&a amœniflïmo ludunt artificio, Adfitum pone vivarium beftias remo- tiflimis ab oris allatas , fuis fingulas domiciliis , atriisque arbore confitis conclufas alit. Longum foret lingula recenfere, quod cùm à pluribus ante noS praeftitum , qui hanc lolam e£mque di- gniflimam feribendi materiem fibi fumpferunt , le&orem ad eos remittimus.
Complures per fuburbium fparfae domus , *fti- vique fané magnifica vifuntur , relatu certê di- gniifima , quae tamen nominâffe fufficiet. In Via Curforia DD, de Managetta , de Hilleprand , de Stokhamern Confiliarii Imperialis aulici , Be- corini , Heunifch : in Vico Ungarico Com. ab Harrach , Com, ab Althann , Reverendilfimi Domini Praepoliti Capit. Vien. Metrop., Abbatis ad
S. Crucem,

« C 87 ) $§?*
S. Crucem , D. de Stokhamer Camerse aulicae Confiliarii, de Schmerling: in Via Regia Eminent, ac Celf. Principis Archiepifcopi Viennenfis, Com. de Paar , DD. de Wobern , de Widmann , & aliorum , quae amoenis omnes hortis inftroôæ , Angulare fuburbio ornamentum accerfunt. Has centum & novem minoris & molis & elegantiae fequuntur , dignae tamen , quae ob fuorum hortorum amœnam voluptatem in numerum veniant.
In domo Veronefiana fabrica vifitur , ubi in taenias fila linea , artifici adeò opere contexuntur ; ut feu filorum fubtilitatem, feu flexurarum elegantiam contempleris ; peritilfima Bruxellen- fium manu textas credideris. In Weiffenbeckhi» ana altera eli , ubi tibialia è Perico venußilflma parantur.
His domicilia egenorum fubdimus , unum in Via Regia aditu , quod à Divo Joanne Nepomu- ceno , cujus honoribus Mœcenatum pietas in egenorum fuftentationem aes contulit , agnomen obtinuit. Frimùm Anno 1723. domus aliqua condufta eft , in qua egeni complures , nullis quidem flatis reditibus, privata tamen multorum liberalitate , corrogatäque publicé flipe alebantur : donec fuprema D. Francifci Alberti Kauffman à Manfegg voluntate Anno 1724. annuus cenfus alendis quatuordecim mendicabulis deftinatus fuifiet. Viri piiflìmi exemplum fecutï propediem alii , quos inter illuftris Moecenas quidam viginti oéto egenorum fubfidio perpetuo ses copiofum attribuit : ut adeò quinquaginta hodie viribus & aere deftituti ex perpetua, centum triginta alii ex corrogata indies eleemofyna fu- ftententur. Quorum in numerum puellae orphan* quatuor & viginti veniunt , An. 1729. caeteris adjunfitae , quae idoneis fexui artibus , ac laboribus informantur ; ut , ubi per aetatem idoneae , fervitiis vit* tolerandae neceflària parare poilint.
F 4 Hi

( 88 )
Hi omnes , cùm angulbe alibi edent egenorum numero sedes, in Principis Hannoverani gioriofse memori* defunfti hortum, ubi nunc degunt, Maecenatum sere comparatum, inltruöumque , Anno 1717. translati lunt.
Egenis his alumnis adultis prseter 6, crucigeros in cibum parandum diebus lingulis, biennio quovis veftitus novus fubminiftratur. Caetera item fupellex neceffaria magna lingulis libcralitate erogatur. Parvuli communi reficiuntur menfa.
Ne vero corporibus folùm , fed & animis con* fuleretur j facellum Divo Martyri, & Thaumatur- go ereftum eft , in quo pietati fuse , oratiorilque tum pro fua tum communi , Msecenatumque la- lute vacare incolse poffint. Parochus item binlquc Sacerdotes focii conftituti, qui fpiritualem egenis curam impenderent.
Alterum , extra fuburbii ditionem litum, à S. Marco ( cui facra sedes dicata hic vifttur vetufti operis , cujus teftirnonrum Saxa Gothico opere laborata, turrique inferta perhibent) nomen ducit. Ad Isecnlum abhinc tertium initia, utut tenuia, fua rejicit. Ferunt enim, cùm venerea lues ad regiones has delata fsevè grafiaretur , nemóque Chy- rurgorum , qui medellam segris adhiberet reperi- retur; quòd medicam eorum manum alioquin exteri refugerent, civium ex urbe nonneminem ab arte Chyrurgam, charitate potiùs , qukm lucri cupiditate motum , ut tamen & fibi aliqua ratione conluleret, malo confli flantes tetro in abfeondi- tos nemorum , quibus plaga hsec omnis oblita fuerat, receffus abduxifle , plurimósque felici medella fanitati reflituifle : atque inde effeâum, quod Numine charitatem hominis remunerante opes crefcerent, adeò, ut aes copiofum à morte relinqueret : fubinde facram sedem feu hujus feu aliorum pietate extruftam , domo segris recipiendis aptiore au&am , agris circumfitis ditatam , tolono- rum tuguriolis etfi pauculis cultam: tandem haeredibus

«1$ C 89 ) &§»
redibus æic aliena , feu ob temporum injuriai; feu hoftium incurfiones gravatis locum Magiftra- tüs Urbani curae traditum fuilTe, qui, ut nomina fada expungerentur , Civium Xenodochio , cujus dir fcuto nunc utitur, Anno 1706. illud adjecerat, quinquaginta florenorum millium fuis creditoribus perfolvendorum onere impolito. Id ut Xenodochium absque fuo graviore damno perficeret 3 granaria, horredque. & braxatorium vallum aere (110 conftruxit. Subinde nova altera aede accedente maniaci huc translati funt ; locus item, quo egenas mulieres partus tempore reciperent , apparatus; adeo , ut eorum, quibus quotidiana mini- ftrantur alimenta , numerus hodie quingentefi- mura fuperet.
De Templo & Afceterio S, Saidii.
Q UIs Sacer Augullas extollit Daedalus aedes?
JTantus an Argolica venit ab arte labor)
Hinc duplici furgunt centena cubilia tradu, Stântque Corinthiacis teda fuperba tholis.
Parte alia fuperum fe tollit in aethera fedes}
Et caeli auratus limina pullat apex.
Anne iterum furgent Ephefinae fana Dianae,
Aut colet hic facros Troica Vella focos )
Elie procul vanae mendacia numina Divae !
Haec venit aufpicio nobiliore domus.
Has Augulla Sacras fundavit Amalia fedes Quas habitat Belga è Virgine leda cohors. * Quid quòd dfcipfa fuas , quas condidit, incolit aides, Firmat & exemplis, & pietate fovet.
Clarior haud aliàs Majellas reddita mundo eli, Qjjàm, quando hac caepit claufa latere domo.
» 5
WEIS

*«X9 tJL* tO W ttJ *J3 eX5 tO «Ai *A5 tXi Kià «A»tAJ«AJtÀS«ASt*J«JJtA$ «A» «AS CA» OJ «Ai «A9
e 5 ^ tfvs> cvs cva era era era «ri era era «ra era era era «ra «va era era era era era era en eraeo 6 5 zis oa tis v& tu ew co c*a ao to eó z& co <yj ao eu eu ças cas au eu çu eu eu g »
cri »y* rt* era er*Vr*.cr« fr« cr> ,*r- .ra «ra .t. sr. .a. »y» »r« er* er« fr« fr» «v» çra er« et* %U UJ M Ui M tu UJtyWtJJliiUlUJWUJWWtUlMllJiyuJUJWWUi ; i i »*» » « : î « » » i » < • « * » • • « • • ;
WEISGÄRBER , SEI! AD
V, /. ALUTARIOS.
S Upremum in topographicis tabellis noftris locum, ordine , quem fecuti ha&enus , obtinent fuburbia gemina : ad Alutarios unum ( unter btnett 8Beté<jdrbern ) collis. Tragorum alterum ( (Jrbs 53tr(j. ) Illius unde petenda nominis origo , qui vernaculam nôrint , facilë intelligent ; alutarios fcilicet nomen loco dedifle , qui ad Danubii ripas , pellibus in corium aptandis opportunifli* Tnas , non pauci confederant : quorum etiam opificii figna in fcuto hodiedum vifuntur. His tamen plurimis in ripam fluminis alteram migrantibus , laniones hortulanique fucceflere, qui hodie potiflimam loci partem incolunt-
Ab Urbis fronte ortum obtinuit ; dextro verd latere Vise Regiae obverfum : finiftrum Danubius alluit ; tergum coile fragorum ( SrbsSerg) premente , quocum paflus mille o&ingfcntos in longum aequat ; in latum , quà maximê diducitur, mille trecentos quinquaginta computat, Areae utriusque 'Capacitas . eft pedum quadratorum 195-9000.
Ædes non à faflu & magnificentia fed apta incolarum negotiis , ac commoditatibus ftruftu- I a laudatas fexaginta , cives tei’ mille ducenti & triginta quatuor incolunt,-
Magiftratûs urbani juribus fubduntur : facra- rum cura penes Metropolitanam Divi Stephani Eccieiiam eft à qua Paræciaüs potcftatis Vicarii conftituuntur, qui ipfo in fuburbio incolarum faluti propiùs excubent.
Ædes

IHMllMI'l'
IIWJMHmFiHH
>>4lM>n3ÌHfÌ*tl
fUljFj.
nimm
illitu
mqiiiImiTiiM]
[|lfflw J ''ki|
JUjL-*
\Ga0s£aüer.2 . férm/. S. 5 Margas'ittuB. ff. r Z>. déji/ÀrffûirAura.4,. •Couis ferv/ìtitad 7 'oaum rf.M.Jeù'i.etâau/î. S.JZ). tßzoftlär. 7. .
51 tï\ W-.SH».
.:.. ai,U,
V-V.v'
Ui. A A
aas
MMi
ÉiM
îi.utxuu'min
lfm r*T"l
lini
mo
[tumiunuLi
jirni min
!’ Jäh.
mmu
mum’
mimi;
mu m
iKi/y '
iiuum

C 90 @8k
Ædes facra jam olim Div* Margareth* dicata , priusquam hoftis barbarus ad urbem adventaret , fuburbii frontem occupabat ; ea tamen ab iisdem barbaris folo aequata, in locum, quem hodie obtinet , Anno 1690. translata eft , fun- dô , cui infidet, Domini Diftler liberalitate ad id donato. Ipfe Auguftiflïmus Cæfar LEOPOLDUS I. cùm lapidem in fundamenta hujus primum demitteret , fimul mille Rhenenfium dono , operis caepti ftru&uram promovit : quae ubi perfefta , Divae eidem , cui prior aedes , ritu Ecclefi* fo- lemni dicata , civium fubinde larga pietate exculta aris , iconibus , ornatûque caetero illuftra- ta eft. CololTum infuper , ut & viatorum in Numen pietatem excitaret , civium nonnemo SS. Triadis honoribus in via publica excitavit.
Praeter D. ab Albrechtsburg Domum & vaftita- te & elegantia confpicuam , cui hortus infuper ad elegantiam & voluptatem conftruftus adjacetj hortos minores feu pomiferis arboribus confitos, feu herbarum feraces oftuaginta excolit.
ERDBERG,
E Rdberg.quod & alii Erdbeer à CoOe fragoruta fertili veriùs diftum volunt , quem primi- tium veris fru&um fuo etiam in fcuto refert , à tergo antë didi fuburbii inter eosdem laterum limites ad valla usque protenditur.
Dum exercitus Turcicus ad urbem hoftilibus armis cingendam adventaret ; furorem, quem urbi minabatur , in fuburbii hujus incolas primum exercuit : liquidem inopinato fsevis armis oppreflos crudelitas barbara aut cecidit ferociter, aut in captivitatem ipfa morte immitiorem abduxit , aedibus civium igne vaftatis. Attamen è cineribus reparatum non indecoram modd faciem induit j civibus liquidem bis mille fexcen-

*5Ì® '( 9 â ) m
tis frequtns , aedes trecentas fuo ambita continet, plateis compluribus hinc & inde tranfitura aperientibus,
Vicedominatui aliàs incolae tributa pendunt ; veritm locò ( Hypothecae, ùt vocant, nomine ]) urbi tradito , Magiftratui urbano nunc parent.
Alius pond pagellus, nomine , & re ( öärffl ) paucis abhinc annis fuccrevit, quem aedes exigu* quinquagenae numerò in fundo RR. PP. Augufti- nianorum excitat* componunt. Idhis proprium, qudd poll coloni obitum ad loci dominos recidant aedes.
Ædem SS. Apoftolis Tetro & Paulo facram fuo incoi* ipfi aere extraxerunt ; ut pietati, devotionique vacare ibidem liceret. Ad haec coloflos duos Virgine* Matri dicatos majorum pietas Anno 1679. pofuit.
Nec à Palatiis, nec à viridariis locus c*tero- quin fibi celebritatem accerfit -, hortos tamen herbis , de quibus urbis potiffim* menfis providet , afliduo incolarum Pudore excolit, non fine laboris fui fru&u uberrimo.
De fertilitate hortorum herbariorum in Erdberg.
A Spicc difpofitos incerta lege penatfes,
Jun&aque funt laribus, qu* juga culta fuis. Theffalicis non illa quidem flant aemula pratis. Aut facra, quêis celebret rura fat apta Palest Deduedtque fuas Gargeticus hofpes Athenas, Formet ubi molles pifta per arva Sophos.
Non viret hic Paphi* Veneri ploratus Adonis, Flavdque qu* Ph*bum Caltha tuetur amans : Non puer auricomo pallet Narciffulus ore,
Alba nec in coelum lilia colla levant;
Exu-

*Ü@ ( 93 ) ®§»
Exulat his omnis Horum respublica pratis»
Non tamen hinc terra eft fertilitate minor.
Braflica, Laftucæ , Nafturtia, Rósque marinus Carpitur hinc menlis ampla Vienna tuis.
Lautis Afpargus quoties venit inde palatis ?
Seu Raphani , aut peregris falvia grata plagi*
Inde faltltiferas carpit Podalirius herbas»
£t legit hortenfes in medicamen opes.
Dum tamen his mifcet Conjux aconita marito« Quæ vitam reparat, dat quoque terra necem.
Da vatem , dignis prata haec qui verfibus aequet» Illa dabunt capiti laurea ferta fuo.
»
ELEN

ELENCHUS.
U T , quae hoc libello pertra£tavi- mus, unum velut fub afpe&um leéfcori poneremus , rerum per fubur- bia lìngula recenlìtarum numerum univerfalem fubjicimus.
Suburbia, feu dominia - - 31
Capacitas areæ intermediae , vulgo glaciè : 4000000. ped. quadr. Ambitus fuburbiorum interior :
25140. ped. Geometr.
Ambitus exterior Lineis & Danubio definitus : 42480. ped. Geometr. Capacitas univcrfa fuburbiorum 25400700. ped. quadr.
Paræciæ : -9
Templa alia. - - - 13
Sacella publica. - 24
Coloflì facri. - "39
Afceteria» - - - 12
Religiofi incolse. - - 451
Xenodochia. - - - io
Plateae majores. - - 18 1
Viridaria cultiora - - 1987
Ædes. - « - 3215
Incolae ( non adnumeratis iis , qui advenae Habilem hic federn non fixerunt) - - 22661a.
O. A. M. D. G.

Errata,
Corrige.
**&.
2. Denubiô - ibid. Vivarinum - 7. Præcipaa 13. Parociae -
16. Collegiorum S. Barbarae
17. Denubio
18. lfacidum -
22. alTurberet
23. quidqud - ibid, magnem
24. ubi liceat) - -
32. Lazzaretlium -
33. limitibus finitus -
38. qnitii cruciferi - ibid, trini prolibus
39. hebdomatis - -
40. medicamem opem
47. frequenti : quibus ibid, deleftabantur : -
59. quadringinta
Lege.
Danubio.
Uivarinum,
praecipua.
Parseci*.
Viridaria Collegiorum S. Barbar*,
Danubio.
lfacidum.
adurgeret.
quidquid.
magnam.
uti liceat )
Lazarethum. limitibus finitur, quini cruciferi. terni prolibus, hebdomadis, medicamen opem, frequenti (quibus, deleftabantur ) quadringentas quinquaginta,
Caetera benevolus leftor facile corriget $ qualia funt pag. S. interrior pro interior, pag. 6. Favo- rittana pro Favoritana.

C*,4>
V a

r Vi,*-
;,N,
♦*
»
N
f

I-,;**»'
■«; 'î‘î .'T".*: .,*■

■y*
HT ,
. I .
mf ;
-/»i </*»*£.