^tbner StadVBiblioihek 26972 I {P - ’ / \-*r k DiDiiotheca /luguitinia- na Conventus Generalis V iennenfis ad SS.Sebaftianum & R ochumJnvia Regia. iLJ-Jt / / * / \: I iiiifumnimniini minui umuuulmi^^j^iSromo^immmOTuimOTifiinmiinnnmrtirtnnfi 3Hir,.lasopus.\ S. .A. HJcJfet sculps. Vieti: i * QUINQUERTIUM HISTORICUM, Sive PROLUSIONES HISTORICAE De Bellis AUGUSTISSIMA DOMUS AUSTRIAOE, Cum DISSERTATIONIBUS, ET PROBLEMATIS ETHICO-POLEMICIS, IOSEPHOI. Aumjliffmo Romanorum IMPER AT O RI, Germani# r Hungari#, B oh emi# REGI, ARCHI-DUCI AUSTRLE, &c. BELLI PACISQUE ARBITRO, Humillimi Dedicatum^ A PERILLUSTRI DOMINO , CHRISTOPHORO LEOPOLDO, NOBILI DOMINO de GUARIENT&RAALL, Provinciali Auftrix, Viennenfi, Philofophix Auditore Emeritoj Dum in JntiquiJJima & Celeberrima Univerfitate Viennenfi The/es Ethicas defenderet , R.P. JACOBO PETTINATI Societatis JESU, A A. LL, & Philofophiae Dolore, ac Philofophiae Moralis Profeflore Ordinario. VIENNAE AUSTRIiE, typis Anna Francifca Voigtin* Vidua, Anno 1707, Jf» ‘ ^pSf' ■ - :*asr« »>&£ i. t 7 R i / f; i ? >, isii SACRATISSIME Hilofophiam Moralem, in qua primo mihi publicum hoc anno edere (petimen contigit, qub melius, ©* fecurius, qudm i fub Majeftatis V eftrae Auguflijfmum prdfidium, & favoremfidenter adducerem ? Videlicet (a) Regalem Sapientiam ad Regum maximum i (b) magnum adeoque virorum Principum Iciendi infti- tutum ad orbis Monarcham; (c) omnium difciplina- )( 2 ririn (a) Piat, in Euthyd, (b) Confuc.l.i.fcient. Sin. (c) Ariftot.l.i.Politic.c.a. rum Archite&onicam adfapientijjimum togata, militarisque prudentia ArchiteBum defero : quidni amplifJL mum patrocinium, & gratiam fer em, &obtineam? Hac ejt illa Philofophia , qua natura, & arte Majeftatenu Veftram in Imperii adminijlrationem e formavit, in exemplar Principum eduxit, & modb qua bello, quh paca prudentifjimum juxta, atque felicijjimum Moderatorem orbi univerfo JpeBandum,•& admirandum prabet. Nimirum ejl in Majeftate Veftra ea morum, ea fublinuum virtutum idea, ut Ethica feipfam in illaexprejfamadmi- ransfateri debeat , ex Majeftatis Veftrae aBionibusfe, Jl nunquam xnfa , aut tradita effet, in magnam Principum fdentiam perfe&eformari pojfe: adeb religio, jujlitia, prudentia, clementia,fortitudo, magnitudo animi, aliaque virtutes omnino Csfares , atque Aufriacsfulgurant in Majeftate Veftra. Has adhuc in juvene fatis adfce- ptra maturas fuf exit, iisque fe fubmifit hsreditariamtum fidelis Hungaria ; admirata ejl, atque ad imulorum invidiam corondXMl&MMO-fSermnniCo diademate Augu- fia. Easdem deinde bis ad Landavium triumphantesjpe- (lare , & praedicare hojles ipfi debuerunt: nunc verbtan- tb majorem earum etiam domi refidentium vim experiri coguntur, quantb infigniores illis palmas anno fuperiore Majeftas V eftra eripuit, & deinceps ab illis referet non vano omine. Hic ejl fcilicet heroica virtutis apex, & vere divinus regnandi modus, agere quidem magna, ubi grsfens ejl; fed majora, tibi prafens ejfe non videtur, ut immenfa fuperhumans mentis, ac virtutis capacitate ubique prsfens adejfe fentiatut. Huic ergo virtuti, huic va- Jls menti nbn falamfefiflit Ethica, fed tenue fecum adfert munus, individuam nempe fuam comitem , & magnam prudentis Potities matrem Hifioriam, Et quid, quoddif- putationi publics fubjicit,fub Olympiorum fymbolo tradidit didit) etiam quodHifioricimuneris ejl,fub eorumdem ludorum appellatione offert, Materiam defumgfit ex Aii- guftiffimae Domus gejlis, quia, prdterquam qudd eamu- nicipaliafmt&domefica, babent id proprii, qubdinnullis : aliis melius refulgeat tam longa, interrupta, & incorrupta ratio Politica Chrifiiana. Ex immenfage florum mole felegit bella, quia umbratilibus Olympicorum agonum exercitiis feria jungere voluit certamina, quorum finhpax cum ea, de quddijputat, felicitate convenit. Sed vel maxime hoc bellorum tempore non aptius judicavit fe poffe concinnare , tum Majeftati Veftrse, tanquam invi&if- limo» potentiffimoque hodierni belli Imperatori, tum (a) AIIG tl SJT JE fimul P A G rdonarium: iUi inquam Paci, quam indies h Majeftate Veftra» c«/> ejtls- que potentibus Foederatis jam cejfit illud toties ab hojle ja- Batum, pratenfum Belli > & Pacis Arbitrium, nojler orbis fufpiraty &prdJlolatur. Videtur enim Divina Pro* vidHHHEm hac tempora Majeftatem Veftratn fervdf > fe, Ut Europam tot, tdmque diuturnis bellorum incendiis exuflam ,ferilem, atque foedatam, plantatisfirma pacis oleis, velut novus JOSE PH, qui halienus, ne illaptd* n'epeffumiret , providit, tandem in priflinumfelicitatis florem, &fcecunditatem rejlituat, Nimirum hoc fempet peculiare habuerunt AuguftiffimseDomus bella,orbem pacare, pacifici fuis juribusfrui, pacificam alienorum jurium pofleffionem protegere, Unde calitut -hanc miffam Domum {fquidem & Sacra Pagina (bjper fatuam Monarchiasfigurant') deftgnare anfus fumin Pallade Phidia. Namficutfculptor hic Diis, qu&m hominibus efficiendis melior hanc Belli, Pactsque Deam di* vino artificio fcalpferat, formatis ad vivum in ejus cly - peo, & calceolis Amazonum & Gigantum, Centauro* )( 3 rum t (a) Onofand,in Prsefat.Strateg, (b) Dan* a* ' rum ® Lapitharum bellis ; capiti autem Me dufdita nomine fuo incifo, ut fme totius operis dijfolutione illud excidi non pojfet. Sic pariter fapientijjima Divind Providen- tid arte efformata ejl incomparabilis Domus Augu- ftiflima , ut quidquid bellicorum monflrorum in eam hactenus ejfujum ejt, impenetrabili clypeo Jit retufum, immobili pede Jit conculcatum ; tam aperto Divind opis ju- Jiam caufam protegentis argumento, ut qui beUicd Auftria- corum virtuti Divini nominis, & roboris vim inejfe neget , gloriofa eorum facinora omnino dejlruat. QuodJi idem Phidias decuffo per fulmen Palladis capitifolus novum &aptum ,fruflra ia tentante Alcamene ,fubfituere potuit ; folo etiam divino Numine faBum, ut binis Au- gujlijjimd Domus capitibus inevitabili mortis fulminefub- latis, Car olo II. Hifpaniarum Rege primum, deinde Au- gujld memor id Lepoldo Cdfare Parente; huncfota Maje ftas Veftra, illum SereniJJimus Frater Carolus IILRex Catholicus jujlb, & digne fupplere valeant : quantumcun- que alia noffwtf&entenrlwiupitn Jftpponere connfifmt, 0 * adhuc nitantur inimici. Denique quemadmodum Palladi oliva pacis Jymbolum dicata ejl; edmque illa in Areopagi fynodo de Neptuno pacificam arborem fibi ajferente lucrata, magis litteras, & togam amat, quam arma, & fagum', itd Auguftiffimas Domus mites, clementesGe- nii etiam in mediis bellorum tempejlatibus tranquillam, & ferenam pacis malaciam, litterarum & legum vigorem procurarunt. His Majeftas Veftra non dijjimilis pojl- quam coaBum Timoris gladium vidor exeruit, nil reflat amplius, quam ut ei in vaginam recondito pacficam Amoris oleam implicet, eoque totam Europam cingat. Quod dum omnes ardentijjimis votis ambiunt; ego quoque h Majeftate Veftra, qud ludi hujus mei litterarii Brabeu- tes ejfe dignata ejl , coronam oled,qud dabatur viBoribus in in Olympico agone, cum fiducia expe&o,perpetui nimirum in me, meosque favoris & benevolentia, quam hucusque tantam cum AIdjoribus fuis Majeftas Veftra nobis exhibuit. Interim voveo, ut Auguftiffimae Domus Palladium, in quo magis, quam in fatali Trojano, Jletit haBenm, &fabit impojlerum orbis nojlri falus, perpetud firmum, atque inconcuffum maneat, idque fub Majefta- tis Veftrae Auguftimmo Capite indefmenter atque diutifjime incolumi , ac Pacis & Belli arbitro ; ad cujus bafm fanguinefn, & vitam meam venerabundo poplite, Majeftatis Veftrse & animofubmitto Cliens infimas Chriftophorus Leopoldus, Nobilis ' Dominus de Guarient. AD LECTOREM. Er Anni hujus decurfiim inSchoIafticis praledionibus exercuimus animum Ethicorum certaminum quinquertio ; videlicet celeberrima Graeciae Olympia (a) Epideti manududionem fecuti ad difciplinam Moralem aptavimus, ut quemadmodum in ludis illis juventus Graeca, & quae poftmodum hanc ipiitata eft Romana,per umbratiles pugnas exercebat corpora, ita & nos exercetemus animos* In Eleis Olympiae campis, in circis & amphitheatris Romanis per domefticosludicrosque conflidus comparabatur ars, & vires ad externos hoftes vincendos, quibuscum feriis bellis concurrendum erat. Et apud nos rudimenta ponuntur, quibus animi parantur ad fortiter pugnandum adversus pravos mores, & pfeudopolitiae machinas. Utro- bique pugnae praeludium, fed tanto unum altero magis arduum , quanto plus eft ai\imos vincere quam corpora. Utrumque verbis, aut ludicro fado exprimes facili : at ubi reipfa veris exemplis agendum eft, &-pugnandum ferio, fatifcet corpus, linquetur animus, nili illud exercitatione multa, hic meditatione plprimafue- rit inftrudus. Quia ergo tradationem Ethicam propofitum nobis erat cum Hiftoria conjungere, verbis & umbratili Olympiorum bello jungimus feria bellorum exempla. Haec fi ad animum referas, facient fan£ plus aliquid, quam fimulata : hinc enim ille magis incitabitur ad pacem felicitatem propriam, privatam & publicam, non fidis praeliis, fed finceris conatibus interius exteriusq; comparandam. Quod autem exempla bellica fumamus ex Auguftiftimae Domus Auftriacaegeftis, resipfade fe rationem reddit, quia patria, domeftica, pro aris & focis noftris fufeepta, Principum noftrorum funt. Sed &non minus rara, & quibus fi qua fortafse paria, vix aliqua majora : quodque hic princeps eft, jufta, communis boni & pacis ftudio gefta. Abfolvimus illa quinque prclufionibus , quia numerum ad agones Olympicos definimus , in quibus totidem certaminum genera , curfus, faltus, jadus, lu- da, pugilatus. Tam exiguo numero velut quinque diffradae nucis putaminibus im- menfam annoruffi“^g^iTOftfflWiatSin tUUiplUUliiUL ^*1ta quidem, ut nihil magnitudine fua memoratu dignum volentibus exciderit, pleraque tamen contrahere opus fuerit , faepe etiam minutiora relinquere. Nimirum pidorum more , quibus non vitio fed artificio datur imaginem aptare compendiofae tabellae, etfi partes aliquae tegantur ftudiofo negledu; penitus aut faltem adeo minutim non exprimantur aliae, quo & arti pretium, & oculisdeledatio accrefcit. Prolufionem deinde quamlibet appendice diflertationum & problematum Ethi- co-Polemicorum coronamus, quia, cum hiftoria fit (b) veriffima dtfcipltna exercitatioque ad res Civiles, coronis ejus & finisfemper efte debet togata fagataque prudentia, quae ope Moralis fcientiae ex rerumgeftarum narratione conficitur. Hinc £c) ad con* fultationem utiliffima hiftoria eft; cum enim utplurimum futura preteritis fimillima fint , anteado- rum eventuum narrationes funt gerendorum fecuriflima praejudicia, quibus fit, ut in decifionibus tam civilibus, qu&m criminalibus feu pace feu bello faciendis (d) cotifi - Itum futuri ex praterito veniat . His non tam monitum, te benigne Ledor, voluimus, quam rogatum, ut primum hoc Academiae Ethicae fpecimen benevoli admittas, excufes, defendas, nec tam in operis ipfius errata , quam in bene fentientis volentisque animi affedum aequos oculos conjicias. Styli ornatum ne requiras, ubi nonhiftoriam profitemur, fed tantum proludimus* Epiphonematum, gnomarum, politicarumque obferva- tionum vices fupplebunt difl&rtationes eum problematis. Si authores petas, unde narrationibus noftris fides fit, confule Gerardum de Roo, Brfetium, Foreftium, aliosque ab iis citatos, ex quibus colledas, in ordinem ad fcopum noftrum redegimus. Vale, & nobis, multoque magis Ethicae atque Hifjtoriae addidus vive* (a) Enchitid. c. 35. (b) Polyb. l.i. (c) AriR Rhet. I.i.c.jji. (d) Scn.Ep. DE »»1 viivV- «2« mML imm. Wm t&m DE BELLIS ujlijfmxt Domus Aujlriacm. PROLUSIO I. Aujtridcorum Bella pro Ecclefia , Et Fide Catholica . [Rolufiones noftras, qub firmiorem habeant &afim, ordimur ab eo fundamento, fupeir quo ere<5fa funt omnia AugufiiUimae L)o~ mus trophaea. Quo commeatu bellico* quibus armis pugnaturus effet cum pofteris fuis Auftriacorum Archimonarcha Rudol- phus, manifeftum fecit, cum ante delatam Imperii dignitatem Sacerdotem Divini Panis pro infirmo bajulum equo proprio donatura pedes profecutus eft $ ipfam autem Caefareae dignitatis inaugurationem arrepti in fceptri defecftu Cruce illuftriorem reddidit. Nimirum dignitas a Religione orta, Religione firmata, non poterat portendere, nifi tantum in hac familia decus futuram praecipue in verae Religionis praefidium. Id quam abunde oc pro Chrifti Vicario y &" pro ao&rina Catholica praeftiterit, nunc narratum imus. Fertur EpifcopusBafileenfis* quocum Rudolphus, dum in Romanorum Regem elebtus eft, bellum gerebat, audito ejus eleftionis nuncio attonitus, protenfa in coelum manu exciam afle: 0 Chri/le , firmiter te in fedili tuo contine > ne hic te Comes deturbet. Sed nec juftum nec verum fuifle hoc plus aequo emotae mentis augurium non multb poft patuit; nam anno A 1273. 1273 - quo Imperium adiit (quamvis id biennio poft alii fa£tum velint) Rudolphus audito, Gregorium X. Pontificem ex Concilio fecundo Lugdunenfi reducem adveniffe Laufan- nam, ad eundem fubmilfionis , & colloquii ab eo expetiti gratiS profedhis eft. Hic illi a Pontifice ai£tum, ut quamprimum Romam fe ad lulcipiendam de manibus ejus coronam conferret, ne Alphonfo Caftellae Regi, quem eodem itinere conventum ad renunciandum Imperii praetenfioni moverat , tempus daret res novas moliendi ut inito cum Carolo Siciliae Rege, aliisque Principibus foedere recentem dignitatem praecipue adversus Ottocarum firmare ut demum lus- cepta Corona decreti inConcilio belli facri Dux in Palaefti- nam quantocyus moveret, Poft quae, ut novum Caefarem amplius incitaret ad expeditionem facram', fuis ipfeim anibus Pontifex tum illi, tum uxori ac lingulis ejus comitibus Crucis inlignia diftribuit. Quod autem falutare vexillum in hoftes Chriftiani nominis non tulerit Rudolphus, per eos ftetit, qui receflerunt k foedere, pacisque turbatores nec opportunis, nec neceflariis tumultibus illum implicuerunt in Germania. Ab Italiae vero &-Romae aditu praeterea detentus eft lingulari erga fan- £fcam Sedem obfervantili, cujus tranquillitati&p|trirnonio mr>niif>nQ . &nma nrjlVtl ^rn & Rdmain HenricoBafileenli Antiltite piorum Caefarum more libens voldnsque cellit. Ne novi etiam alicujus motus anfam praeberet, conftitutum ab Honorio Quarto Imperii per Italiam ficarium IrinzivallamFlifcum Genuenfem adfe milium confirmavit, etli eligendi jus penes Caefarem elfet : eadem de caufa Vicario petenti copias negavit, quibus cogere adobfe* quium nolentes pollet. Attamen alium prius ad Italiae urbes legaverat Vicarium Rudolphum Hoheneccium, cui ex Co- adjutore adSalisburgenfem mitram evecfto Flifcum liifFece- rat Pontifex. Ille tum Caefaris Cancellarius Florentinos, Lu^ceiifes ,alidsque dexteritatefuSpermovit, ut pacem amplexi,pecuniam pro avertenda rebellionis poena, & libertate conlervanda. offerrent,fdqueCaefaris dicftis audientes fo* re promitterent. Interrogatus autem Caefar, cur ipfe armatus non proficifeeretur in Italiam, reponebat, non elle periti Navarchi in illum tot Imperatorum fcopulum Germanicae potentiae clalfem allidere : alias ver6 leonis & vulpeculae apologum protulit, quae, ne regis animantium feras omnes ad ftatum diem inTegiainfuam vocantis obfequeretur impe* no, rio, fc aliarum ingredientium quidem, at nontedeuntium veftigiis terreri dixit: ita Imperatores plurimos maximis fumptibus Italiam ingrefTos, atpaucflsfuo&patrix commo* do feliciter reverfosefTe. Quo innuere volebat prudenrtiffU mus juxta ac piiffimus Imperator, maxime inde infortunia illis ortaeffe, qubd cum Petri navicula, & Leone de tribu Ju- da in ejus Vicario temere congreffi fint. Quod cum Rudol- phusconfiaiiter vitaverit j mirum non efl: familix ejus ditio* nem ultra Oceani limites protenfam efle, ac Gentilitio Habs* purgicx Domus Leoni, tot aliarum familiarum * ditionum, & Regnorum Leones acceflifle. Ita non bellando plus fecit * quam fi non neceflario > aut injufto bello non Italiam modb totam* fed quidquid etiam olim Romani erat Imperii fibi fub- egiffet. Ubi verb per joannem Epifcopum Tufculanum Le* gatumfuum Pontifex k Rudolpho exercitum pro Italia contra Gallos Sc Hifpanos, 8c deinde contra Tureas petiit Herbi- poli in conventu publico, adfuit lpfe auditurus poftulata, quibus dum, contradicentibus plerisque aliis, nihil impetrari vidit, vim faltem, quae in Legatum ob petitum ab Eocle- fiafticis reddituum omnium pro belloTurcico &Ecclefix ufi- bus quadrantem parabatur, fortiter prohibuit, eumquelibe- raliter habitum cum fpe ferendi opportuniori tempore auxilii dimilit* Primam hanc, & abfolutifl$mam Auftriacx pietatis Ideam imitati funtpofteri omnes, rati optimam efTepro Ec- clefia pugnandi rationem, illius jura, ubi tuendi deerat occa- fio, nullatenus laedere, fedfirmare & augere,etiam cum juris { >roprii difpendio. Fridericus Pulcher, qui potuiffet fortafte mperii confors pacifice vivere cum Ludovico Bavaro, fi Gi- bellinorum fadHonem cum eo contra Pontificem foviffeLmifi fis in Italiam per Henricum Anftriacum copiis ante Pontifici, quam caufte fuae ftuduit: cfimque easdem copias revocare cogeretur, ne quid hsec res obedet Ecclefix, ad inducias inte- dm utram que partem factionis per iegatos adduxit. Fridericus Tyrolenfis, qubdjoanni Pontifici ad Gonftantienfe Concilium venienti promifiam fidem ferverit, multa ditionum parte muldtatus eft, quas licet Sigismundus Imperatui: poftmodum reftitui mandaverit, vi k raptoribus detentas recuperare non potuit* Fridericus Pacificus juftis adBohemix & Hungarix regna rationibus promovendis fuperfedic, ut Pontifici morem gereret atque ab Huffitarum fautoribus rejectus eft, quod Pontificix authoritatis vindex futurus cre- A 2 de- j cieretur. Ferdinandus I. Imperator , etfi confirmationem ceflionis per Garolum V. fadlae a Paulo IV. obtinere non potuerit,, nihil movit, Apoftolicae Sedis reverenti^ du6tus: ob quam pariter Philippus III* Hifpaniarum Rex depolitam in Pontificis manus Vallem Tellinam repente h Gallis rapi vK dens, vindi&ae pacificam ejus ceflionem praetulit. Quod fi aliquando iniquiora vifa funt Auftriacorum arma in Sedem Apoftolicam, id non bonae illorum menti, fed temporum aliorumve iniquitati tribuendum: non enim illos fucis, non ambitione regnandi du£tos efle credet, qui novit eos aequas etiam hac in parte praetenfiones diflimul&f fe. Maximilianus L fovit aliquamdiu Gonciliabulum Pifa- num^ verum ubi st Catholico Rege didicit, Schifmaticum efr fe, ab ejus partibus fautoribusque Gallis receffit, ac Germanos ftipendiisGallicis militantes revocans,in Julii II. fiibfi- dium mifit: addidit etiam Legatos, qui fui loco Concilio La- teranenfi quinto intereflent,proteftatus,fibi antea impolitum efle 5 impofterum ver6 & Lateranenfein Synodum, 8c Pontificem legitimos fore. Garoli V. exercitus Borbonio, &, qui ejus in aflultutraje<5fci munus fufeepit, Auriaco Duce Romam invafit, cepit, & barbarum in modum praedatus eft, Ipsumq,* Pontificem ultra femeftre in A driani mole captivum tenuit. Fadtumidexducum, 8c militump^aedandi limdine$ tantum que" aWvr 1 ali q uam 11 iu 'TTffito facinore partem habuerit Carolus , ut potius, audito funeftiflimae rei nuncio , feftiva , quae tum ob natum Philippum agebat, gaudia inhibuerit, & fupplicationem publicam fieri cur&rit, in qua ipfe nudis pedibus & atratis veftibusi procellit. Exinde fcriptsl propriis manibus epiftolS. Cie* menti Pontifici, fuum de tragico eventu dolorem lignifi- cat 5 & mandat, ut confeftim libertati reftituatur. Quod ne parum nimis, aut fidium videri poffit,omnes pacis cum Ponti* fice ejusque foederatis ineundae conditiones ejusdem arbF trio permittit ; ut primum licuit, eundem praefens adit 5 ab eo Coronam Bononiae accipit,* Medieeos , ex quorum familia erat Pontifex, in dominatum Florentinum reftituit, Duces creat, primdque Duci Alexandro Margaritam filiam fuam nuptui tradit. Certe fi tantum malum urbi & Pontifici inferre voluiflet, poterat id anno Borboniam cladem praecedente exequi, quando Legatus & Tribunus Caroli ligo Monca- daColumnenfiumPapae hoftium auxiliis fultus, Urbem in poteftate habuit, Sc Clementem in Adriani molem fug&ela- pfiim milite 8 c annonS deftitutum triduo ad deditionem facile compuliflet,nili alienam ab hocCxfaris mentem probd intelligens /celeratam vim judicaffet inhibendam a fanfto ChrifilanitatisCapite * cum quo folus & inermis in arcecon- grellus, ac honeftilTirnas Ecclefiae padtus inducias liberum dimifit, atque Urbe excellit. Philippus II. Hifpaniarum Rex liilcepta fubditorum fuorum Columnenlium protectione adversus Paulum IV. cum Henrico II. Galliarum rege foederatum, caelis adS.Quintini fanum Gallis, Idedque copias ex Italia revocantibus,& occupato per Albanum Ducem Latio* nullum habebat obicem* quin Catholicae Religionis regiam caperet. Verum Rex ipfe primus Pontifici a Gallis derelicte pacem obtulit, illam tanquam cum viCtore viCtus firmavit Albanumque Romam milit, qui licet apparatu magno felri que ignibus acceptus, ut reverens filius tanquam klaefo lium Patre veniam petiit. AtquiinEccleliam,ejusque Caput tam reverentes • c mites generunt animos, tanto acrioribus in ejusdem Catholicae que fidei hoftes armis infurrexerunt. Famaeft* Sigis- mundo Imperatori, dum Conftantienli Concilio affifteret, vaticinium allatum efle , quo Regum Chriftianorum ultimum, qui cum Antichrifto pugnaturus elfet, praedicebatur AuHriacum fore. Verumne id omen, an vulgi rumor fabel- li velit, non quaero 5 ajo dumtaxat,quae evenerunt poftea, ab ejus veritate non abludere: id quod rridericus IV. Imperator prudentilfimus videtur innuere voluille luU ilM quinque vo-* caliumepigraphe, quibus tanquam verborum quinque initiis lignificabatur, quod Auftria Erit In Orbe Ultima. Nec omine videtur carere,quod obfervavit Palatius I.29. c. 2, n.4. Rudolphum nimirum Auguftiffimae Auftriacorum familiae: nunc Regentis Conditorem anno 1218* natum elfe fub eandem fere aetatem, qu& Ottomannorum nomen in Alia audit i ceptum,* Deo eodem tempore foecundiflimam invidiorum Ecclefiae liiae propugnatorum fementem jaciente , quo zizania lua tam late armis difleminanda plantabat hoftis Tartareus. Et reipfa adverlus Antichrifti praecurfores ita pugni- runthadienus Auftriaci^uthi pene uni, certe amplius Macrius quam ulli coaevi Principes illorum conatibus reftiterint. GloriofalivTurcasgefta hic compledlimur ? alia, quae religionis caufam habent implicitam, commodS referemus alibi Sigismundus Caefar^ qui unicam filiam litam in Matrimonium dederat Alberto Auftriaco, Imperii Eledtoribus B au- author fuit , ut hunc fibi fucceflorcm deligerent, quem eximia fapientia , fortitudo , felicitas commendabat. Secuti confiliu m Eledrores eo ipfo anno Albertum Cxfarem hujus nominis II* creant,quo ille propter Sigismundi filiam,uxorem iuam,Bohemix 8c mingarise Rex conftitutus eft: neque hinc amplius Csefarea dignitas ab AuftriacaDomo recellit. Hic itaque Albertus a liberalitate Honorifici nomen fortitus, primus ex Auftriacis arma tulit in Ottomannos. Invaferat A- murathes fuperiorem Myliam five Rafciam, 8c Synderoviam urbem oppugnabat acerrime , quam Georgii hujus Provinciae Delpotae filius inclufus pari generofitate defendebat* Admonitus de hac invafione k Georgio Albertus confeftim ca- ftraDanubium inter&Tibifcum ponit, ac munit, qubmifla undiq; auxilia convenire jubet: verum interea Synderoviam capit Amurathes cum duobusGeorgii filiis^quos candentibus laminis excaecat, ac praedk onuftus , multisque captivis audtus in regionem fuam redit. Albertus tamen, quam in conflidtu exponere vitam non potuit, amifitin conatu: con- tradik enim in caftris dyfenteria, quam seftus nimius in plurimam exercitus partem invexerat, & peponum eius in Alber- to infanabilemreddebat, dum in Auftriam reditum accelerat , in villa quadam non longe Strigonio dillita vivere delinit 6. Kal. 'Novemb.anno ^^^poftqukn^duoJbus imperkH fet annis. inguiu i quitfe m rerum ab eo pro Ecclefia, Imperio, regnis que luis gerendarum expedtatio concidit fea mors ex tam gloriofa expeditione orta Herilis elfe non potuit: quin palmarum fuit feminarium, quasAu- ftriaci fucceffores venturis fieculis melluri erant. Primam, eamque celeberrimam melTuit Ladislaus Hun- gariae & Bohermie Rex, in lucem editus, dum Pragae parenti Alberto perfolvebantur inferiae, idebque Pofthumus didrus. Hic poftquam Frideri-ci Imperatoris tuteH exemptus, Viennae folenni pompk Hungarici Regni coronam accepit, Joan* nem Hunniadem in Gubernatoris Hungariae munere, quod pro Ladislao im pubere fumma cum laude gefferat, Sc mod6 E etebat deponere, aliis audrum favoribus confirmavit, ut eroem multis jam in Tureas vidroriis celebrem illis denuoin Hungariam moturis pollet opponere. Nec multo poft Ma- hometes fecundus ob captam Conftantinopolim tumidus, univerfam Europam animo defiinans, ejus antemurale Bel- gradum ita oblidione claullt, ut divifo centum quinquaginta millium exercitu, hinc trans Savum duce BafFa Afiac, illinc trans traiis Danubium ipfe, 8c conftitutS in utroque flumine claffe, terrl&aqu£ omnem aditum fuccurfiii interdixerit. Et jam itaelaufam urbem quatiebat aeneis machinis ingentibus,quas ut perpaludes 8c montes Thraciae levius ferre poffet, in frufta comminutas arcisque inclufas iterum in fuperiori Myfia curaverat fundi; cum Hunniades comite D.Joanne Capiftra- no quadraginta circiter Crucefignatorum millia ex Germanis, Bohemis, & Polonis conflata Budam adduxerat. Hinc de urbis periculo admonitus, equitatum terreftri itinere, peditatum fecundo Danubio in fuccurfiim ducit Joannes, ag- greflurus armis Tureas, dum Joannes alter pugnaret precibus. Clafli Turcicae adverfo flumine pugnandum erat cum Chriftiana, cujus naves provido Joannis conlilio quaternae & quaternae retortis funibus & catenis junctae erant, ut una fubvenire poflet alteri, nec aquarum motu dividi. Hae propitio aquae defluentis impetu in Tureas delatae, univerfam eorum claflemadeb male affecerunt, ut pleraeque naves incen- fx, captae, aut demerfae fint, & Hunniades victor cum fuis in urbem ingreflus, Danubii undis longo tractu cceforum fan- guine rubentibus. Quo fucceflu in rabiem actus Mahome- tes , quidquid fupererat navium fuarum, mandat abfumi flairmiis , & extremam vim terreftri oppugnatione exerens per diruta tormentis moenia viam aperit, qu3 non exiguus Turearum numerus pugnando usque in palatii forum penetrat: ex quibus auaacior unus in majorem turrim rependo afeendens, vexillum Turcicum in victoriae fignum ad Crucem pene affigebat, nifi obftitiffet illo generofior Chriftianus miles Hungarus, qui repentem Tuream iisdem veftigiis affe- cutus,pedibus arreptum, 8c manu adhuc vexillum tenentem, fecum per aera trahit humi praecipitem. Poft longum obfti- nattimque conflictum Tureae tandem quaingrefli erant, ex urbe recedere compuli! funt, noftris k tergo inflantibus. Quod ubi advertit Mahometes, in repulforum auxilium properat $ & fortafle occupMet Urbem Chriftianis Tureas perfe- quentibus vacuam: fed audito,AfiaticiBaflae tentorio ignem k noftris fuppofitum efle, illuc arma vertit, ut thefauros fuos confervaret. Hunniades autem, qui inter primos ad hoftium usque caftra pervenerat, ver$& fronte adventantem Maho- metem ftc excepit, ut magno Praetorianorum cuftodum numero caefo ille ipfe lethale in pectore vulnus acceperit, vel,ut alii referunt, oculum amiferit Qui fuorum manibus ad tentoria ultimaift fecurum delatus, ubi noctu adfe B 2 rediit, rediit, fudsque devidtos efle, ac impedimenta cum tormentis amifla intellexit, dedecus hoc petito veneno voluit effugere $ nifi Duces ejus eladem elevantes, aliud vulneri remedium quaerere perfiiafiffent. Itaque poft 40. dierum obfldionern $ quam Idibus Junii anniMCGCGLVI. inceperat, amiffis fuo- rumplusquam 30000. abire coa6lus eflfumma cum ignominia fuperbus Tyrannus, qui prius jadlaverat a fe munimentum illud intra duas hebdomadas expugnatum iri, A mura* thi parenti fuo illudens , qui ante annos duodecim fepteiti menfibus illud incaffum oppugnaverat. Hxc abHunnia- de fub Adolefcentis Ladislai aufpiciis gefla, magnS tanti Ducis glorra,nec minori Regis, quiilluftriores fortC palmas manu proprid carpfiffet, nifi praematura morte ex nuptiali* quem Fragae apparabat thalamo in tumulum illatus effet. Vivet tamen apud pofteros gloriofa ejus fama, 8 c quoties- ounque memorabitur fortitudo brachii Hunniadis, laudabi- turpraeftantiacapitis, cujus licet teneri imperio 8 c numine tam robuftum brachium regebatur. Quas autem Ladislaus non valuit, qui eum fecuti funt ejusdem fanguinis Heroes, longe celebriores de infidelibus retulerunt victorias. Maximilianus I. novem Turearum millia per Croatiam in Carinthiae 8 c Carnioliae fines irrumpen- tia , & Petavionem usque graffantia, quxuabyios fibi Hunga- ros &: fireat as nTiMibiu LUiilffiT cadis di ffi paverant* colleCloraptim exercitu aflecutus cecidit, praedii omni recepti, & Provinciarum fu arum limitibus omni hoftiummetu liberatis. Plura contra Bajazetum propofuerat in Comitiis Wormatienfihus , fedob Principum & ordinum inter fe discordes animos effeClu caruerunt, 8 c folus ipfe aliis diflentus bellis exequi nonpoterat. Nepos ejus adhuc adolefcens Cardus V. folatus eft pia avi defideria, cui antequam d vivis decederet duo vexilla ex Hifpaniis mifit de caefis Maurorum rc* liquiis reportata* rudimentum viCloriarum, quibus jam maturior de fimfiibus hoflibus viClor inclaruit. Solimannus occafione difeordiarum Chriftianorum inter fe bellantium ufus, Carolo cum Gallis occupato, cum ducentis armatorum millibus Hungariam torrentis in morem inundaverat * captis Quinque Ecclefiis, Alba Regali, Pefto, Buda, Strigo- nio, Altemburgo, aliisque urbibus 8 c oppidis, quae terrore magisqukmarmisvid:ailli fefetradiderant: eodem impetu pro^reftusin Auftriam, ejus metropolim obfidione cinxit. Verum hanc Comes Philippus Palatinus tam ftrenud defen- dit, dit, ut Solimanus poft 30. dierum inanes conatus 60000, :ea furoref&ccen&s juravit, fepropediem majoribus viribus rediturum- Neque fidem fefellit 5 bierfnio enifn poft ad obfi- dendam Viennam rediit : fed audito Garolum cum 80000. appropinquare, non vires Sc artem, utajebat, fed Caroli fortunam veritus repente abfceffit per montes Noricos, relidris in Auftria, Styria, & Carinthia,qua tranfierat, furoris fui ver ftigiis. Ita venit, non vidit, & tamen vicit Carolus. Incrueja- ta haec vidloria, uti & illa, qu& eundem Solimanum Regni Neapolitani littoribusinfeftumtotlque Italiae terribilem decedere compulit, aut decedentem vindicare voluit clafle ducentarum triremium, centum navium, in quibus quinquaginta hominum millia, Duces Andreas Auria,& Ferdinan- dus Gonzaga Siciliae Prorex: fi tamen vjLdtoria dicenda eft j quandoquidem Auria oblatum ab infidelium Duce Barba- rolfa centum navibus inferiore conflidtum fugiens, frendentibus in eum tanquam timidum aut proditorem foederatis Chriftianis, in Leucadem vela fecit. Cruenta illa 8 c felicior fuit, qui Carolus ipfe jam prius anno 1535. Piratam illum Tunetani Regni raptorem fuperavit. Spoliaverat Barba- foiFaSlBleajflem regem legitimum regno illo, in quod ut re- llitueretur Muleafles, auxilium Caroli implorat. Hic, multum approbante, im6 urgente fauft£que omnia imprecante Paulo Ili. ulturus expilationes, ali£sque injurias Chriftianis illatas, ratus etiam magni Principis efte, opprefforegi opem ferre, quo fimul Chriftianae fidei multum prodefle pofiet, alaflem regiam infert in Africam, 8 c profligato Barbarofla ac Goletacapta,Tunetumobfidet, qu6 ille profugus fe receperat 5 utque k captivis Chriftianis fibi nihil metueret, 6000. eorum compedibus ligata in cavernas quasdam arcifubjedtas. conjecerat. Verum cum his nodtu k duobus Apoftatis barbaro Duci infenfis folutae compedes eflent, omnes repente ex^ fiiis ergaftulis prodierunt, tanto impetu inclamantes liberta- tem, ut territis caeslsque vigiliis, eorumque armis aflumptis totam urbem fus, ddque verterint. Barbarofla ipfemet fibi metuens, confcenfis in portu triremibus, Algeriam evadit5 unde Tunetani duce orbati deditionem fecerunt Caefari, qui potitus urbe, eam militibus diripiendam tradidit, ac repolito in regnum Muleafle, fibique tributario, ac Chriftianorum amico reddito Neapolim rediit. Ubi triumphum verum jur C rc egit, non ob hanc folum caufam, ut ait (a) Gallus Chrono- logus, qubd deteriorem Saracenum Muleaflem adversus minus malum MahumetanumBarbaroflam defenderit, fed quia, ut decebat Catholicum Regem, hsereditatem injuriS ereptam innocenti reddidit, 8 c praeter 20. captivorum Chriftiano- rum millia in libertatem aflerta, per reftitutum, fiblque amicitia & ftipendio obaeratum Regem , amplam Chriftianae fidei in oras barbaras proferendae viam aperuit: fic enim ante 265. annos Ludovicus Galliarum Rex Tunetanum regem facris noflris addibtum, contra rebelles: fubditos dilatandas religionis zelo protectum ivit. Certe Carolus hac prima expeditione felix, ut initio fuarum in Syriam & Africam Lu- 'dovicus, huic Divo Regi in earundem fine infelici par fuit expeditione alterS, quam fexennio poft fufeepit cumj ingenti claflc * 22. millibus peditum 8c equitibus mille referta adversus Aflenagam Algeriae Proregem, fidelium littora cir-* 'eumquaque praedis, caedibus, immensisque damnis infeftan- tem. Licet enimin hoftili urbe Tureae non plures obtingentis efflent, ccelum tamen 8 c mare ejus capiendae gloriam in- vidiffe Cardo videntur: nam inclementi^ aeris multi milir ~tum contagione afflati periSre $ claffis tempeftate disjebta -130. naves, 15. triremes, lembos omnes amiiit rator vipfe ^ ^s feli?* quiis 5 (b) quidem tnfe&d, non tamen dedecoris plenus , nec adverfus Chrijiianos , quam infideles fortunatior , ut modo dibti -Chronologi Gallifenfus eft, Nam gloriafaltem, quae in po- teftate hominis eft, non ab eventu rerum, qui nobis non fub- qacet, fed ab animi propofito, rebta mediorum elebtione, & forti exeeutionependet, quemcunque demum Divinae providentiae placeat exitum dare. Quis enim dedecore aliquo -obfcurare aufit Divi Ludovici gloriam, qubd in Syria captus, a uod in Africa pefte mortuus ? quin adverfa fortuna illu- riorem reddidit. Cur non & Carolum fanbtae magnanimitatis aemulum certb, ne dicam parem ? Quod fi fortunatior adversus Chriftianos, non adversus alios magis fuit, quam eos, quos author ille inficiari nequit cum infidelibus, fateri debet cum Heterodoxis foedus follicit&ffe, ac iniiffe adver/us Catholicos. Caeterum quantae adversus infideles felicitatis fuerit Carolus, Americani oftendunt, quorum reges Sc regna ? uatuordecim totidem praeliis per Duces fuos Ferdinandum ;ortefium ,&Francifcum Piazzarum, non tam Gaftellanae coro- (a) Brict. ad an* Chr, 1535. (b) Idcmadann. 15*41. coronx, quam Chrifti jugoiubmifit j. Iong£ plures per fei- pfuminorbe noftro liibadturus barbaros, nili cum his contra illum conlpir&ffentChriftiani. ^Maximi Parentis veftigia fecutus eft Philippus II. Hi- fpaniaru Rex, qui in celeberrima ad Echinadas infulas viatoria primas partes obtinuit. Inita cum Pontifice Pio V 7 & Venetis focietate contra Tureas occupati tum Cypro tumidos, in conflata communibus impenfis clafle triremes'80. fu8- re Philippi,qui alias 22. addidit naves, Sc militum, aliorum- S [ue fumptum plurimum. Pontifex contribuit triremes duo- ecim,i io. Veneti cum fex Liburnicis j etiamMelita quaternis triremium numerum auxit. Milites, inito Italorum, Hi- fpanotUm, Germanorumque cenfu, ultra 22000. non multi f volonibus demptis non paucis , iisque nobilibus ac Principibus, quos inter Alexander Farnefius tum Parmae Princeps, Francifcus Maria Roboreus Dux Urbinas, & Paulus Jorda- nus Urlinus Dux Braccianus. In totius claffis Imperatorem conftitutus eftToanne9 Auftrius Philippi frater, qui cum toto apparatu navalis certaminis Prid. Non. Oitobr. anni 1571* ad linum Naupa&xum appulit. Mare hic conclulum vL ginti, nec amplius milliaribus latum toto ambitu ducenta complemtur, ita ex lateribus terrS circumdatum > ut lftliic conlliituf o aut moriendum liti aut vincendum. In hunc ergo linum, tanquam theatrum k natura ftatu- tum in gloriofx pugnae, atque vi£fcorix focdraculum in greflu- ri Chriftianh hunc tenuSre ordinem. Ducebat agmen Joan- nesde Cardona/ lent& o£to triremium navigatione ad detegendos hoftes procedens, Andrex Aurix commiflum erat dexterum cornu 54. triremibus conftans, & ex totidem com- politum liniftrum Auguftino Barbarigo Veneto. Medium cum 61. triremibus tenebant tres Claliis Prxfeili, qui nimirum univerfx limul ^cHifoanis prxerat Joannes j qui Pontificiis , Marcus Antonius Columna 5 8 c qui Venetis, Sebaftia- rius Venierius, Claudebat agmen triremibus 30. Marchio Sandtacrucius. Triremium decem diftributx erant in fubfi- dium, binx datx cuilibet ex tribus Claflium Prxfe&is, 8 c utriusque cornu dudroribus, qux primarix illorum navi aP- fifterent. Sex Venetx liburnicx ita divifx erant, ut geminx cornu lxvum, dextrum geminx, totiddmque principem trium Prxfedtorum aciem vallarent. Nec alix plus his ad vi£toriam momenti attulerunt 5 luntenim fingulx, velut arces natantes, in quibus quatuor extru&x turres quadringen- G 2 tos tos milites, fixaginta tormenta, Srnon exiguam ignium mif- filium copiam continent $ ndve unquam motus iis deefle poC- flt, velis pariter,ac remis aguntur. Nec dilpari ordine inftrudta erat Ottomannica claffis. Ex binis lateribus, laevum tenebat Mahometes Siroccus in quo 55. dextrum Luzalyus 8 c Algeris Rex, in quo 94. triremes : in medio erant Archithalaffi Halyus, & Portaus 96. inftru< 5 li triremibus, quos k tergo in fubfidium & defenno- nem fequebantur 36. myoparones, additis itidem aliquot majoribus & minoribus triremibus. Ubi Non. O&obr. u- traque claffis in confpe< 5 tum mutuum venit, Joannes Auftria- cus Cardon^ comite celeri navicula puppes triremium cir* cumcurfans hortatur duces, Sc commilitones ad ftrenud pugnandum, & caufae pro Chrifto gerendae fiducii in fperrv viatoriaeUngulorum animos erigit. Tureae contra magno plaufu& clamoribus in nos movent, jamfe vieftores antepu-. gnam rati, qubd navium militumqj numero fuperiores erant, Sc propitio vento inflati. Hunc eorum tumorem atque audaciam magis fovit dexteri lateris noftri du lumusquejanizzaros, tandem in puppim compellunt ,* ubi, magno eorum numero trucidato , mnam Halyum capiunt, cumque ob bina jam accepta vulnera vix femivivum in con- fpe&um Joannis adducunt. Ad hujus pedes ille animam agit>& pauibpbftexpirat, e jusque recifiim caput haftx infigitur i exponiturque oculis utriusque exercitus. Quo vi- foconfternatiTurcx,Chriftiani vero animolioresfabH, ca^ pt& demortui BafTk PrxtoriS, & Sultani vexillo, vidtoriam inclamant: tmde barbari magis conterriti praecipitem fugam ar-? ripiunt* in qua eorum multi noftrorum gladiis cxfi, alii fpon- te in mare demerfi, alii in vincula conjeEti. Totus itaque tamque formidandus Turearum apparatus maritimus quatuor horarum confliilu diffipatuseft, ac prorfus de illo debellatum. Capta eft lnluper alterius Baffie Portai Praetoria * binique Halyi filii Achmethes, & Maho- metes cum fuis triremibus. Caeli feruntur Turearum 30000. quos inter 39. navium Prxfedli* 10000. capti: 270.triremes in poteiftatem noftram venerunt, quarum 90 partim in- cenfx, partim mari hauftx. Chriftianorum 3000. nec amplius deliderata ^quorum loco 16000. eorundem captivorum remigum Tureis adempta. Portaus aegre Naupactum fe recepit: Luzalius ftratagemate ulus cum 50. navibusGon- ftantinopolim evafit, infelicem cladis nuncium agens. Sic res bene gefta Auftriaci Regis,Auftriaci imperatoris au- Ipiciis & du6tu,quae poft divina ope in nos aVirgine deVi&o- ria profectam vaJu^re plurimum. Et nifl iminentis hy.emis rigor, annonae defectus , Ix forum periculum, St vel maximS Europaeorum Principum obftitiflent diffidia, felix Graecia^ 8 c Afia, quae libertatis lux vindicem mirata fuiffet Philippum Auftriacum, cujus olim opprellbrem ad Cheronxam habuit Philippum Macedonem* ejusque filium Alexandrum, patri inAhatica expeditione fuccedentem. Quod autem Philippus contra tyrannum Turcicum non potuit in Graecorum Im* perio, exeeutus eft Philippi filius ejusdem nominis tertius in Hifpanica ditione libi k parente relibta. Jam circa annum 1490. Ferdinandus Catholicus, expugnata Granatenfi Urbe* ultimum Maurorum in Hifpania regnum, & cum eo omnem illorum ditionem exciderat: multi nihilominus adhuc in Hi- Ipaniis remanferant hinc inde dilperfi, St poft conjurationem Toletanam, ut mortem evaderent, baptismi aquis ad fpeciem tindti. Hx reliquix us que ad Philippi III. tempor a numero * &audaci&creverant: jamque occultis nunciis nunc Mauros ex Africa, nunc Tureas ex Alia evocabant, ad erigendam iterum apud Hifpanos Mahometaniam,dominationem 5 pra- mittebantque, quamprimum potentius aliquod fubiidiuira indecompamiffet» infurrebluros fefe> ac facili oppreflkros Hi Hifpanorum potentiam. Haec adeh clam agitari non potuerunt, quin tandem in lucem venerint peffima confilia, quae titionibus femiaccenfis limilia funt, quos etiamfi cineribus tegas, fumo tamen & vapore fe manifeftant. Quare Philippus nihil in re tanta cunctandum ratus, ftatuit confcftim has machinationes extinguere, ne ad exitiale incendium ulterius ferperent. Mandat itaque protinus omnium Provinciarum Gubernatoribus/parent arma 5 8 c ad conftitutam diem Mauris omnibus exuniverfa Hifpania exitum indicit, fa£tS illis S oteftate fecum afportandi bona mobilia, fuccedentibus itx abilium poffeffionem Dominis, fiib quorum ditione degebant Mauri inCatalaunia, Valentia, & Arragonia, caeteris fifco Regio addi&is. Fama eft exulum multitudinem nongenta millia sequSffe: & tanta licet effet, nihil in executores regios tentare aufa. Hac incruenti vidtoriS prorfus eradicata eft ex Hifpaniis prava haec generatio, quae illas novem fere faeculis infedit: quo temporis intervallo feruntur Hifpani tricies millies&feptingenties, aut quinquagies millies cum Mauris aperto Marte generosi conflixifle. At nullo tot millia ceciderunt, t£mque facili, utili, ac gloriofo conflictu, qualis fuit hic Philippi, qui eodem anno,mifs& Seripho Mauro, Africano Principi adversus rebellem ejus fratrem Zida- ntim auxiliaria claffe,in compenfationem J^araGhiam^feu-Li- xam fortif&m nm i 1 1 1 0^ ni ■ 111 uni 1 niTit um accepit, unde antea perpetuis damnis Africanae Hifpanorum afficiebantur urbes, nec illud armis absque immenfis fumptibus 8 c laboribus expugnari potuiffet. Haec aCaroli V. fuccefloribus in Hifpania gefta, praeter alias multas in orbe novo acceffiones, quas inter infulae, quae millenarium excedere feruntur,& k Philipo II. Philippinarum nomen fortitae, nec procul invicem difhtae, regnum confti- tuunt, cujus Prorex Manilae relidet. Sed qui poft Carolum Germanici Imperii culmen tenuerunt cumAuftriae, &Hun- gariae ditionibus, iis tantb amplius & gloriofius dimicandum fuit, cum Chriftianorum hoftibus, quantb hi viciniores illis funt edsque frequentius invaferunt. Ne ver6 prolufio ifta longius qukm par fit excurrat, bella haec cum Hungariae & Bohemiae rebus conjunfta, ad illum titulum rejicimus, uti Sc alia multa in titulos alios, in quibus religionis caufam attingemus. Si enim omnia,quae huc referri pollent, nunc attingeremus, h?c efTetpotifiima operis noftri moles: adeb fandra & facra funt Auftriacorum arma, nonnifi Deo fabro procufa. DIS- DISSERTATIO. De Juflitia belli. B Ellum eft vis Sc arma in Principem, aut. populum ex» traneum fumpta: fi enim contra extraneum & peregrinum non lufcipitur, fed (a) cives ipft aut cognati populi contra fefe mutuo gerunt 3 /editio eft & rixa dumtaxat * Vis ifta tantb debet effe juftior, quantb certius eft nulla re magis laedi }uftitiam,quiUn bello in jufto; ex hoc enim regnorum vafti- tas, populorum interitus, humanarum divinarumque legun\ violatio, incommoda denique, quae ex quocunque malo oriri pofliint maxima. Bellis etiam juftiflimis commune eft, quod corrumpantur mores, invalelcant vitia, obfolefcant leges, pietas 8c religio defervefcant: quantb deteriora formidanda fiint, ubi armorum violentiS freta impund graftatur impietas ? Abfit itaque, ut jus in armis feratur , Idque ab exitu fion a caufa judicetur. Neronis axioma eft (b) nullum jus plptt fojfe , quam arma , fi ut eft quisque potentisftmus , ita juftijpme di~ cere £?jacere omnia putetur. Videtur id quidem multis, fed reipfa (cjiniqud bellans bella, et fi vidtor fit, [alvus haud redit* Si nemo impius diu felix, ejus minimo tempore felicitas durat , qui injufte bellando maxima impius eft : praevalet ali* quando ad tempus iniquitas, fed tandem cum omnibus machinis fuis funditus deprimitur aut evertitur, ut fuper ejus ruinas juftitia erigatur, crefcat, & triumphet. Saepe fpecio- fiflimae praetexuntur belli gerendi caufae, qux plane necefla- riae videantur: at fi velum removeatur, nihil fubefle deprehenditur, praeterquam aut ambitiofa dominandi libido, aut avaritia infatiabilis, aut implacabilis ulcifcendi crudelitas. Hae funt tres exitiales faces, quibus tot regna 8c populi arfe- runt ha£tenus 8c confumpti fiint: at illae necdum confumptae, P uin necdum extincftje, quia in orbe nunquam defunt dolofi arides, qui eas accendant. Sed boni Principes non corripiuntur his ignibus adlpargendas belli fcintillas, quibus fatalia excitent incendia. Auguftus (d) nulli unquam genti fine juftis&neceffariiscaufis bellum indixit ; tantum que abfuit a cupiditate quoquo modo imperium, vel bellicam gloriam augendi , ut quorundam barbarorum Principes in sede Martis Ultoris jurare coegerit, manfiiros fe in fide ac pace, quam D 2 petc- (a) Piat. 1. f % de rep. (b ) Apud Dion, (e) Euripides, (d) Sueton.c.ai.&af* peterent. 8c aliks (a) ja&antis effe irigemi & levisfimi dicebat * ardore triumphdndi, Gf ob lauream coronam, idejl folia infruffiuo* fa , in diferimen per incertos eventus certaminum fecuritatem ci- viumpr&cipitare . Idem Auftriacis Principibus animus, lsq$ tantb melior, quantb illis magis congenita apparet cum pietate aequitas. Vulgatum eft amplimmum Auftriae qu3t patet imperium non bella gerendo, fed nubendonon Marte , led maritali Venere aut Lucina genitum effe. Alberti I. Caefl expeditiones tanquam miniis neceffarias & ambitiofas criminantur nonnulli, fed potiffima certe , quam in Naffovium fufcepit,h6c vitio caruit. Qui CarolumV. ejusque filium Philippum affectatae univerfalis Monarchiae arguunt, ne- fciunt,quid ille potuerit, nec voluerit capto Galliarum Rege r capta Rom^j qu6d pfeudopolitico Facilem alicuius in Italia Principatus invafionem fub fpeciofo* at minus jufropraetextu Fuadenti animae periculum repofuerit. Philippus verb nun~ quid poterat & Belgas retinere permifla illis eorum quae petebant libertate, ac tota deinde vi petere coronam Gallicam ? fed nimirum & fuam 8c Gallorum juftam caufam protegere voluit 5 neque dilatare dominiumjfed cum ejusdem detrimento efficere, ne utrobique praevaleret injuftitia, ututrobique jufta caufa juvaretur. Im5 tantum abfuerunt AuffiiacQjpK^fe^ila^b iniquis ptxtextibtfs^^CptFrTPr^felil per UlfllFTtTIgii fto judicaverint, ( b) arma ni/imajoris emolumenti caufa nequaquam movenda ejfe , ne compendio tenui jaffuragravi petita victoria fimilis fit hamo aureo pifcantibus > cujus abrupti dmijsiqme detrimentum nullo captura lucro penfarippteft. Valuit apud illos flepiffime iniqua rebus fliis paxmagis qukm juftum, fed publicae felicitati in- comodum bellum: hinc tot ditionum avito jure adfe {peClan« tium ceffionem fecerunt, ut melius pacifice floreant fub alie-, na manu r qucim ut continuo armorum concurfu violentur* Non illis, quodeft apud Tacitum, (cjconfdiis & aflu res exter* nas moliri^ arma procul habere operae pretium fuit, minus femi* naodiprum jacere,ut maneat duret que populis^ fi non illorum amori at certe odium fui: prout Romanorum Principes ad turbandos, barbarorum animos faepe largitionis fpecie anfam p.raebuSre f §C Drufiis decus quaefivit Germanos ad difeordiam alliciendo. Ut domi fuse amSrunt concordiam, itaeam apud exteros turbare noluerunt Auftriaci: & ubi adaGHfueruntcon- ' grech, prius amicitiam fervare omnibus modis tentairunt, di- ftu* (a^.AtirelrAugy (b) Idem jbidem., (c) ^ ftulerunt neceflitatem luam. Rudolphus I. antequam cum Ottocarovi ageret, quoties fiiperbum ejus animum benigna cpmpofitione mollire ftuduit ? Fridericus Pacificus cognomento praefert, quantum ab armis alienus fuerit: ne his implicaret orbem, tamdiuceffitHungarix regno , quin &pro;- f >ria ditione Auftrix fe fpofiaripaflus^Vienniexfulmorima- uit^qukm inter arma vivere. Nec longe opus eft exempla petere. Ne bellum, quod etiamnum cum tanta gloria victricis Auftrix fervet, tam magno & diuturno Chriftiani orbis incommodo glifceret, Auguftae fancftaeque memoriae Leo- poldus moventes jam in Italiam copias ftiteratf Bavari con- filia ,Hungarorum animos toties ad faniorem partem pacifice conatus eft trahere. Verum (a) tunc utile eft concurrere ad arma , cum locum apud hoftem invenire nonpoteft juftitia \ 8c (b) juftum eft bellum, quibus necftjarium 5 &piafunt arma, quibus nulla, nift in armis fpes re - linquitur . Quod ultimum non ad Macchiavelli (c) fenfum intelligidebet, quafiverbcuilibet Principi liceat quamcunque oppreflam & mal& afFed:am regionem invadere, quae nullo titulo ad illum fpeilet, & a qua in nullo laefus fit. Nc- ceflitatem ergo & pietatem juftis caufis metiri oportet. Ut autem juftae fint caufx , juftus cumprimis fit bellorum author, id eft Princeps, aut ftipremus Magiftratus, cujus eft ex debito majeftatis ipfi ex natura competentis liabere jus indicendi, fufcipiendi <& gemendi belli, ineundae pacis, & munita loca in lua poteftate habendi. : - ^ r Juftus author habeat juftas caufas, 8c finem. Gerendi belli caufa duplex* defenllo, <5c invafio. In illa maxi m e lita e ft virtus & perfectio belli, ficut fortitudinis vis. alterum per vim 5 cumque illud proprium fit horni* nts , alterum belluarum, confugiendum eft adpofterius, fi uti non li~ cet[uperiore. Ne autem difteptatio diuturna damnum ferat bello gravius, aut hoftem armet, ejus eft providere, cujus laefi (a) Sueton. in Aug« c* (b) Natalis ComJ.^hift. (c) Thuc. 1.4 V (d)UvJ.9o. (e) Guicciard. 1,f* (£) Cic.l. *.de QfKc; laefi caufa agitur: alioquin enim celeritate uti poteft, & hofti nec expediant! fe armatu fiftere,ut eum ad aequitate cogat. An metus aequalis, aut praevaliturae potentiae, vel caufti fervandi inter regnorum potentiam aequilibrii bellum juftum conftituit ? Sic enim Romani, 8 c Carthaginienfes ,• Athenien- fes Sc Lacedaemonii inter fe certSrunt: Sc aliunde, quia omnis poteftas eft impatiens confortis, & dominandi libido eft infa- tiabilis, qui potentiS luperior eft, videtur bello appetendus, ne inferiores opprimat, velltque omniu arbiter fieri 5 qui aequalis eft, ne luperior fiat. Verfim fic daretur caufa continuis bellorum praetextibus, nec ulla regna etiam optimo jure obtenta tuta enent. Apud Ghriftianos, feu potentiae aequalis fint feu fuperioris,modo ad hanc quis iuftis titulis evaferit, nec ambitione ditionis prolatandae occanonem praebeat, nulli licet pacificum pofleliorem invadere caufa folius metus Sc diffidentiae potentium Principum: his enim facili occurri poteft continua vigilantid, paratis ad omnem motum armis, foederibus, ne quid injuft£ tentent. Licdtne barbaros impetere, utpote Ghriftiani nominis & Catholicae Religionis hoftes, etiam indidtd caus& ? Si ejusmodi fint, qui tyrannicfi terras olim Chriftianorum Imperio lubjedtas polfideant, nec padfarum cum illis induciarum,aut pacis tempus fit; haec enim jure gentium etiam infidelibus lervari debent. Et contra hos expediret, ut inter Chriftia- nosexurgeret aequalis aut luperioris potentiae Monarchia, quae contra Tureas ratione Hungariae Sc Orientalis Imperii, contra Mauros Sc Saracenos ratione Hifpaniae jure optimo competeret Domui Auftriacae. Quod fi barbari libi tantum improbi lunt, Sc regiones polfideant nulli ereptas, hac folum de caufa eos invadere in juftum eft, nili monitu DEI, ut Jolue Chananaeos propter completas eorum iniquitates: aut nili ipfi ferino vivendi more, vi, fraude, injuriis ac fae vitie in religionem noftram, anfam fubminiftrent, ut communiter faciunt. Hic enim valet lenius (a) oratoris Graeci, juflifjimum ejfebellum inbellmt, proximum in homines belluis fimiles. Ita Antiochus aliique Iaololatrae Judaeis, Americani Hilpanis eatifam dederunt; illi enim fae vi jinholpitales hi Sc fine legibus erant. An juftS bellum geritur confiliis callidis, five ftratage- matis & infidiis ? Nonnulli enim ea damnant quafi parum ge- nerofa, & efficacia ad plenam vidroriam, atque etiam tan- E 3 ' quam (a) Ifocrat, in Panathen* quam adverfa bonae fidei, utpote fraudibus 8c mendaciis ple* na. Sed (a) dolus , an virtus,quis in hofte requirat ? Hoflem omni via licita fas eft laedere,. Hanc autem ftrata^ematum viam licitam effe, S. Auguft. probat, dum ait: (b) cumjufim^ bellum fufcipitur ; ut.aperte pugnet quis , aut ex infldiis, nihil ad juftitiam interefl . Quin haec magis gloriofa funt & praeftan* tia robore & vi aperta, utpote opus rationis 8c mentis: magis etiam jucunda &,fuavia 5 nam (c )flcut in muficis nova qtioq-m &florida habentur in pretio, fle in rebus bellicis nova inventa exi* (limant vir longe illuflriora , quonia hac queunt magis hofles decipe* re : (d) hofles autem fallere non folumjuftum, [ea etiam fuave df fruBuofutneft. Mendacia quidem & fallaciae perfidiam continentes, uti 8c infidiae humani induftri& inevitabiles, quae ju^ ri gentium adverfantur, apud Chriftianos praefertim nullo modo licent. Vaframenta verbalia, quae limulatione con* flant, aequa funt, in bellicis maximd: (e) infuifum enim eft, vel potius dement is,ubi tuto hoflis vincipoflj'itper dolum, fe potius exponere apertis periculis , cum multo laudabiliores jure fmt >qui per cafl hdi tat em & prudentiam exercitum ex hoftium faucibus eripuerint, quam qui perfanguinem ferrum fibi viam aperuerint, curn iflud evitarepoflent. Permittunt etiam ,(f) Theologi vanos rumores fpargere, quibus vel noftri excitentur ,, vehhofles percellantn% adhil^^ e , aut faefli difll- mulatione. Vanos , inquam, nec hoflis famam laedentes, §c quos hic, nili imprudenter credulus effe velit, poffit digno* Icere vanos, & retundere. .. . \ PROLUSIO II. Aujbriacontm bella pro decore emolumento Imperii Romano- Germanici. A B Auftriaca flirpepoft maloru eataclyfmum optatiff fitnam tranquillitatis Iridem Imperio allatam effe mi- ferum; illud interregnum oftendit, quod ante electionem Rudolphi 20 . annos tenuit. Nam Friderico II. Septem* viri fubrog&runt quidem quatuof alios libi invicem lucce- dentes, Henricum Landgravium Thuringiae, Guilielmjum ; - ; . Co- (a) Virg. 11. Airieid* Q5) In quaeft* fup. jof. q» x* (c) Xenoph. !♦ i. dyropsed» tdjPlutarch. in Agef. (eJNatal.Com.HiftorJ.r, (f)Laym. t4.tr, 3. LefT.de jAlre&iuftic ? r Comitem Hollandiae, Richardum Angliae Regis filium, & Alphonfiim X. Caftellae Regem $ quia tamen eorum nemo Imperii coronam accepit, &folam Romanorum regum appel* lationem habuerunt, velut in anarchico flatu omnia pro cujus que libitu rapinis & feditionibus mifcebantur. Quibus malis ut tandem Eledtores finem imponerent, Imperiale diadema primum detulerunt Ottocaro Bohemiae Regi, inter Germanos Principes tum potentiffimo, qui feu timore one-> ris tam mifero tempore graviffimi, feu verius honorem hunc regiSfuacorona inferiorem judicans,oblatum fuperbe recu- fat. Quapropter irati Eledlores ex Ottocari odio &: vin- didla vota vertunt in Rudolphum Habfpurgicum Comitem tum Bafileae oppugnandae intentum, qui olim in Ottocari aula 8c caftris ftipendia meruerat. Hic accepto nuncio pacem, cum Bafileenilbus init, & Aquisgranum ad accipiendam coronam fe confert,unius urbis incertam 8c cruentam expugnationem cum pacifica orbis pofleffione commutans* Quamprimum coronatus eft, nihil antiquius duxit, qukm ut laceratum divisumq? interregni temppre Imperium priflinae integritati reftitueret: ea de caufa protinus Norimbergam co* mitia indixit, edque vocavit omnes, qui in ilJo rerum naufragio authoritate propria fibi Imperii bona ufurp&flent, ut ea in manus Caefaris & Senatus deponerent, donec ufurpationis caufx difeuterentur. Adfu6re magno numero Germani Principes 5 ut in comitiisclientelaria jurafibiconfirmarentur a Carfare, demptis quatuor, Ottocaro videlicet Bohemiae Rege , Henrico Bavarhe Duce, Marchione Badenfi, Sc Wirtem* bergenli Comite, qui, fimul inito adverfus Gaefarem foedere, terras vi raptas vi pariter unanimi retinere confli tuerant. Cxfar, etfi ab Ottocaro, qui reliquis fortior tumentius loquebatur & fperabat, conviciis laceiiitus, eum alitfsque per legatos fumma cum moderatione moneri curat, obflinatamcontumaciam deponant, seque Caefari dedant» Quod ubi lenitate obtinere non potuit, armis egit, quorum potentH tres ultimi paulo pbfl fradli& muldlati imperata facere compuh fifunt. Non ita Ottocarus, qui cb devenit amentiae r ut in Gae- faris 8c Imperii opprobrium ejusdem legatos ad Pragenfem portam fufpendi curaverit, violati juris gentium ac Ixfx Majeflatis reus. Quo audito Rudolpfius jufta indignatione fuccenfus,fortif!imo exercitu Auftriam ingreditur * eamque ultra vigefimumjam annum Bohemo Regi parentem modico F tem- temporis intervallo totam occupat. Qua inopina celeritate territus Ottocarus quorundam amicorum ope pacem petit Sc impetratrhac tamen inter caeteras conditione,ut, reli(Stis ad ulteriorem Imperii decilionem AuftriS, CarinthiS , Styri&, aliisque vicinis locis, electionem Rudolphi approbet, Sc ab illo Bohemiam ac Moraviam clientelari obfequio praeftito recipiat. Ad quodprseftandum cum deleCta eflTet Kamberga Danubii infula, huc adfuit ipfemet Ottocarus, quem utCat- faris Aulicifuperbo comitatu ac veliium pompa incedentem confpexerunt, authores erant Caefari, ut Sc ipfe majori cum apparatu juraturum exciperet. At Rudolphus, cui veftis erat, qualis prifcum Germanum decet: finite , inquit, ut , quandoquidem Ottocari purpura toties vilem meum pannum aefpexit , tandem aliquando etiam vilis meus pannus Ottocari purpuram irrideat . Atque ita tenuiter indutus ad excipiendum fidelitatis facramentum procellit , mandans infu- per, ut lui Praetoriani nihil ornamenti praeterquam arma induerent^ armis enim & ferro proprium Germanorum ornatum confiitui . Itaque flexo adCaefaris pedes genu conce- f tam facramenti formulam recitavit Ottocarus , Sc fiiper- um corporis cultum animique faftum, gemino infpeCtante exercitu^ violatae Imperii que Majeftati magna fuiconfufione fubjecit. Poftquod ad plenius cum Caelare firmandam pacem filiam luam Agnetem Rudolphoejus filio in uxorem tradere $ pro fuo autem filio WenceslaoGutham feu Juditham Caefaris filiam accipere fpopondit $ atque in regnum ftium dedecoris plenus rediit. NondiupaxJtaec tenuit/Chunegunde Ottocari uxore incredibilis fuperbiae foeminS illum ftimuliscontinuis ad vindictam urgente: non enim ferendum ajebat tanto Regi, ut publica illa tentorii Tolutilis ignominia ab eo, qui ab obfequiis regiis fuerat, fraudulenter illata tranfeat inulta ,*pofle Otto- carum furcas Caudinas rependere Ca:fari., fi vires undique colligat 5 fortunam ab iis Itare, qui juftaevindiCtx causS unicum habent in armis prxlidium. His aliisque diu noCtuque aures mariti vellicans induxit illum , ut imprimis filiam Ru- dolpho promifsa clauftro includeret, Sc deinde adverfus pro- mimonem juramento recenti lanci tam invaderet Auftriam , cumque libi denuo fiibderet. Quod ubi Rudolpho innotuit, contradis illico quk potuit copiis , Sc 2oo00. Hungarorum cum Ladislao Stephani Regis nlio in focietatem afcitis in 'Ot- tocarum movet , certus aut gloriose occumbere, aut ulcifci me- memorandoexemploinjuriam, quam graviorem Ottocarus per litteras fecerat, quibus 8c Caelari* Sc Imperio Romano fi* dem &obfequium arroganter renunciabat. Ven6re in con- fpeduutriusque exercitus prope Laam Auftriae oppidum, ubi Caefar caftrapofuit, 8c velitationibus rem egit, donec Veneris dies adedet 5 adhunc enim in more habuit differre ptL* gnam , nifi aliud poftul&ffetneceffitas. Is ergo ut illuxit , Sandae Cruci aedem Tulnae poftea eredam vovet, fi vidorii potiretur 5 plurimos, ut ad pugnam animet, militari dignitate ornat, ac diftributis ritd ordinibus , quos inter Bafileenfis eques cantilenam vulgarem ad Virginis opem implorandam praecinuit, praelio initium facit 7. Kalend.Odobr. anno 1278« Acerrimus primo congreffu utrinque confiidus Fuit,& Ru- dolphus periculum adiit non leve: nam Styris & Auftriacis, validiffimum ipfius regis inter primos pugnantis impetum pene jam ferre non valentibus, voce &fufls genu flexo ad DEum precibus animos quidem reftituit, fed ipfimet certandum paulb poft fuit cum giganteae flaturae ac roboris Polono, qui magnis promiflis ab Ottocaro indudus erat ad Caefarem toto exercitu perquirendum. Cum hoc gigante dum certat, quamvis profperoidu, inferto pundim per galeae commiflii- ram gladio, eum occiderit, interea tamen ab altero hofte vidori equus fuffoditur, cogiturque multis accurrentibus cindus acriter fe pedes defendere, donec alio levatus equo , praeliumque fortifllme redintegrans hoftilem aciem perrumpit. Tum Bohemi remifllus agere, 8c invalefcente trepidatione turbari; auxit confternationem auditus Catfaria- norum clamor, praeeunte ex condi do Henrico Marchione Hachbergico , hoftes fugere inclamantium. Quod ubi re- ipfapraeftitifle Milotam Pnefedum cum Moravis adhuc integris perlatum eft, omnes Ottocari ordines turbati fugam circumfpiciunt. Rexipfe, quem Caefar in periculo confli- tutum ad fe vivum adduci nimis fetb juflerat, fortiter pugnans ododecim vulneribus confedus interiit a duobus juvenibus Styris Merenbergeris , quorum fratrem non ita pridem Inique in crucem egerat. Hunc exitum habuit Ottocarus multorum populorum a Baltico ad Adriaticum usque mare dominus, at non fui Sc uxoris, cujus infultationibus at * ? ue impotenti faftu abreptus vindicem Cae faris, Imperii, ac )EIiraminfe concivit Audita Regis caede, cujus corpus a calonibusfpoliatumCaefarBohemis adfepulturam tradifuf- fit, totus pariterhoftiumexercitus dilapfuseft, ex quo ultra F 2 14000. I4000.caefa effe feruntur* Rudolphus Ottocari perfidiam fatis ultus, Wenceslao ejus filio Bohemiae regnum permifit, J radiis antea cum parente nuptiis perfolutis,- Albertoverbfi- io fuo confentientibus Imperii Ordinibus Auftriam contulit, qui reiidto titulo Comitis Habsburgici ( quem ab avita inclytae ftirpis arce Bafileam inter & Tigurum lita Rudolphus ejusque Majores gefs6re)Auftriaci cognomentum aflixmpfit, S uodhodiedumin AuguftiffimaDomoperfeverat, tam illu- ris juftaecjue qua partum eft vidtoriae monumentum* Tam potenti adverfario fublato, alium nadtus eft velut Comicum Antagoniftam Rudolphus Tilonem Colupium, feuTilekolup vuigb didtum, dolis omnibus conliitum fe- nem, atque ad quidlibet fingendum 8 c audendum projedtifi fimum fycophantam. Ja&rabat nefarius impoftorfe Fride- ricum II. effe (obierat ifte 34.abhinc annis,licet vulgaris de il- lofama eflet, non mortuum fuifle, fed amiffum & aliquando reverlurum) atque per Rheni urbes difcurrens eas adverliis Rudolphum concitabat. Quin e6 impudentiae progrefliis eft nebulo, ut a£tis Novefii aliisque in locis conventibus Ru- dolpum adfe venire, &tan quam ab legitimo Imperatore ditionum jus accipere fadto decreto poftulaverft. Captus tandem , feu tr aditus C aefari perfequenti ab oppidanis etzlarienfiDUs^fafluseftTmuftis annis fe in Friderici aula famulatum effe , inddque didiciffe perfonam ejus ac mores adeo callida fimulare: convidlus denique fraudis 8 c maleficarum artium cum duobus aliis impofturae architectis flammis adjudicatus eft. Neque hic ftit8re Rudolphi de pacando Imperio curae, fed praedones undique per Germaniam, praecipue autem in Thuringia* graffantes aggrelfus, ipforum arces in poteftatem redegit j ndve amplius feditioforum afylum effent, ad 60. folo aequavit: homines verb nefarios, qui tenuioris fortunae erant, laqueo j nobiliori autem natos famili' 3 . gladio addixit. Co- lumbarienfes quoque, atque Wirtembergenfem partim vi ac muldtatione, partim veni& ad obfequium, quod meditabantur excutere, denuo praeftandum adegit Demum anno 1289. Burgundicam expeditionem fufcepit, ut Burgundii Comitem Ottonem, ejusque fratrem Reginaldum Gallo addictiores ad ditiones lixas Imperii beneficio accipiendas compelleret Qua in expeditione Montem Bellicardum tot£in- que circa regionem primo adventu fubegit* non tamen absqj periculo, & infigni roboris atque magnanimitatis fpecimine: nam nam vir jam feptuagenario major audacius, uti folebat, in hoftem progrejfius, 8 c equi hafta luffbffi jadruram palliis, duro aliquandiu praelio peaes conflictari debuit j donec multitudine obrutus, armatus ut erat, intrepide in vicinum lacum profiluit : ubi arrepto palo tamdiu fe retinuit, ufque dum Hermanno Waldeccio fuccurrente Friburgum Nuitho- num evafit. FaCto poftea in Burgundiam tranntu Vefontio- nem obfedit, ubi urgente viCtus diflicultate erutas ex agro rapas comedifle fertur ad milites animandos. Hmque prae- miffo felici Helvetiorum in Ferretani caftra incurfu imminebat decretoria cum Burgundis pugna 5 fedillifanius amplexi confilium pacem a Rudolpho petunt atque impetrant. Reginaldus mulCtae nomine oCties mille argenti marchas exolvit, ex aliis quisque ditiones fuas re lignatas novo Cae faris favore receperunt. Sic pacato auCtdque Imperio ejusque majeftate aflerta, obiit Rudolphus anno 1291. se tat. 73. Princeps temporibus illis non tantum utilis fed neceflarius 3 optimorum, qui eumprxcelTerunt,Cxfaru:m xmulus 5 optimum eorum, qui fecuturi erant, exemplar. Ante obitum in Comitiis Erfordienfibus petierat, nec obtinere potuit ab EleCtoribus Rudolphus , ut filium fuum Albertum in Romanorum regem eligerent. In conventu autem ab ejus obitu ad lucceffbrem deligendum habito aliquorum fiiffragia retulit quidem Albertus, verum adnitente Ge* rardoMoguntinenfi Adoiphus Comes Naffovius eleCtus eft in Imperatorem. Plerosque in admirationem traxit eleCfcio viri, qui.licet generofus effiet atque bellandi peritus,minus tamen xffiimationis habebat atque potentiae, utpote cui exiguae opes, nec magna aviti fanguinis aut propinquorum ftemmatum celebritas. Super pmnia verb hanc admirationem haud inanem fuiffe oftenderunt ejus vitia, qux procedente tempore ineo deprehenfa neceflarium pro Imperii bono fec6re Albertum. Cum enim bellum inter Eduardum Anglix & Philippum Pulchrum Gallix reges ferveret, Adolphus, qui pacis arbitrum agere inter diffidentes debuerat , haud fine fedalmperatorixMajeftatis labeAnglorum mercenarius faCtus eft, acceptis a Rege ad deledum militum ad- verfus Gallos inftituendum centies mille coronatis aureis. Qua de caufa a Pontifice Bonifacio VIII. Reges ad concordiam adducereconante r.eprehenfus,majori errore minorem obtegens , avarx cupiditatis fordibus addidit perfidiam 5 acce- ptumq? aurum, neglectis Anglis, in fuum commodum vertit G ad / / / ad afferendam libi Thuringiam propriis Pontinis ademptam. Sed vana fuerunt confilia, vani conatus V quales prlerumqqjifc effe perfidorum folent. Nam colledus ab eo miles feipfo dilapfus eft velut aqua nec propriis ripis nec firmo aggere congregata: Septemviri autem ita inuftas ab eo fummae dignitati maculas indignati lunt, idque prae caeteris Mogund- nus, ut eandem illi ereptam concordibus votis Albertocon* tulerint. Opus tamen fuit Auftriaco libi ad thronum armis viam pandere, ac fordidatam fex Adolphi regnantis annis co* ronam ejusdem fanguine eluere, quam ille,quantumvis a po- tiori parte Principum 8 c Eledoram derelidrus, quorumdam, tamen fadionibus & proprii magis audaci^ fretus nonnifi cum vita deponere ftatuit. Et reipfa id ilii evenit in celebri pugna, quaecommiffa eft anno 1298- Sext. Non. Julii non procul Spira inter RofendaliumMonaftermm, & Gillenhei- menlem pagum in campo Hafemfeldico. tibi Albertus, poft- quam fex horis continuis omnes magni Ducis i Sc generofi militis partes impleffef, gloriofam de adverfario retulit vido- riam. Cum enim Adolphus feleda iliorum equitum ala ho- ftium aciem perrumpere tentans > equo dejedus 8 c iterum k fuis in equumJublatus effet, allifo aliquantum capite galeam abjicit, & magno impetu 111 Albertum rapitur, hic ei relin* quendum efte Imperitim 3 vociferans: atAlbertus id in voluntate DEI fitum effe reponens cum eo aliquamdiu lingulari certamine ludatur, eum que in facie prope oculos le vi vulne- re perftridum humi dejicit,* sicque de jedum Comites, quos vocant Sylveftres, circumveniunt & occidunt. Cecidde eo praelio cum Adolpho nobiles quamplurimi, quos inter 60. fcomites fuiffe traditum eft: captus praeterea Rupertus Adoh phifilius acMoguntino traditus. Bavariae Duces, aliique, Alberto ad parcendum caedibus receptui canente, fuga di- iapfi in luas ditiones redierunt, 8 c deinde veniam impetr&runt a Caefare, qui convocatis Francofurtum Principibus eledio- nem vjvo Adolpho fadam renunciat i & plena iis poteftate permiffa,imperiofe abdicat. At illi eum denuo concordibus animis eligunt* & Aquisgranum ad coronationem cum eo pergunt, qu6 tanta concurrit hominum multitudo, ut Saxonis Dux prementium vi luifbcaretur. Videbatur pacatum jam effe Imperium, & tanta irt ele- dione 8 c coronatione confpiratio non nili diuturnae pacis mater futura* Sed fluxa vel fubdola nonnullorum Principum fententia ad firmandam novo bello tranquillitatem Aiber* x tum tum vel invitum compulit. Moguntinus enim , quem vifo caefiAdolphi corpore cum lacrymis dixiffe ferunt , validiffi- mum eo die cor cecidiffe, jam tum Alberto fufpedhis tandem anno 1300. in apertam c^fiurationem erupit, adjundtisque fibiTrevirenfi acColonienfi Collegis 5 nec non Rudolpho Palatino , cui Adolphi partes fecuto ignoverat C affar, iterum in fequiorem partem induito, Albertum imperio exaudtorare molitur, novaque comitia de alio idoneo eligendo indicere. Conjurationis capita praetexebantur, quod Albertus kRom* Pontif. qui ejus eleitioni contrarius erat initio, facris prohibitus , fasvus, avarus, optimi C affaris parricida, idebque fafti- gio rerum indignus e flet : revera a junt,Moguntinum debitam fibi pecuniam a Caffare exegiffe, eaque negata aut ftatim non foluta dixiffe prolato cornu venatorio, fibi quotquot vellet Caefares in eoeffe. Audita conjuratione indignatus Albertus Moguntinopraecipue, & Rudolpho Nepoti, alios aliis adoblequiumredigendos committit, Moguntinum uni fibi depofcit, quem multis arcibus, oppidis, vicisque fpoliatum cum reliquis Epifcopis ad eandem fortunam reda&is veniam petere cogit. Diutius cum Rudolpho agere debuit, fed hunc etiam bello jam prope exhauftum, & ab omnibus defertum denique lupplieem habuit, elque exorante Matre veniam impertitus eft quidem, at non absque numerata fatis magna pecunia. SedJmperium adhuc Alberto luo obaeratum manet, qui viftoriis mis fibi Triumphatoris titulum , ilii triumphorum fru6tus comparavit. Qui poli Albertum, interpofito feptem ex aliis familiis Caffarum & 13 8«annorum intervallo,exAuftriaca Domo de- nuo lmperiihabenas nunquamhadtenus continuata feriedi- miffas fufeeperunt, Albertus II. & FridericusIV. nullo memorabili bello pro Imperii rebus fuSre impliciti: nam illi vitae brevitas, huic Pacifici uti nomen, fic & genius occafionem nunquam optandam luftulit. Non defufire quidem Friderr- ci tempore cruentx inter Dietherum Ifemburgen/em & A- dolphum Naflbvium contentiones ob Archiepffcopatum Moguntinum 5 attamen poft multam utrinque effiifionem fitnguinis Caefare fequeftro difllpata eft noxia hsec tempe- ftas, poft quam diuturnam habuit ferenitatem Germania. TurMffet hanc anno 1475. Carolus Audax Burgundiae Dux, qui cum a Friderico, ut Vicarius Imperii fieret per Italiam (ad -cujus dominium hoc nomine viam fibi ftruere ambiebat) impetrare non potuillet, Novellum in Ubiis non longe CoioniS G 2 di- t diftantem urbem valida obfidionc cinxit. VerumFridericus, qui cum exercitu ad eum inde pellendum venerat , armorum inimiciffimus inflante jam pugna fecialem ad Carolum de componenda pacifice difcordia abluat. Burgundus oblatam pacem amplexus eft, Helvetiis, Gallis, atque Lotharingis eum alib avocantibus j fed & Friderici fortunS cogente, qui occupata per Carolum loca aliquot feliciter recuperaverat , e jus que exercitum velitationibus minuerat. Praeter gloriam incruentae vidloriae, ali^sque condiciones honeftiffimas illud Friderico ejusque pofteris hic commodiffimum accidit, qubd Mariae unicae Caroli filiae & heredis cum Maximiliano nuptiae firmatae fiint, quibus Burgundia & florentiflimae Belgii Provinciae Auftriacis accefferunt. Adeb verum eft plerumque fxcundiores effe pacis oleas,qukm Martis palmas, 8 c plus fecuriusque obtinere ftudiofam pacis manfuetudinem,quam bellico ferventem ardore generofitatem. Ma jora quam parenti negotia faceffivit Imperii moles Maximiliano I. Ano 1502. erupit in territorio Spirenli rufti- corumconfpiratio, quorum tefferaerat, ut quivis ex obvio quaereret i quis eJJet hoc tempore rerum /latus ? quod fi refpon- diflet alter, a?nonachis o Ecclefia/licis nihil tutum ejjc, pro confcio failionis fiddque habebatur. Unde propofitum illis praecipue erat , oixuue oJ^di^Mi2e>4ugum excutere, fufferre omnes Principes &Magiftratus,praefertimEpifcopos,Canonicos, 8 c Religiofos, ac pro libitu ferarum more libertatem noxiam fedrari. Iniere itaque foedus non parva circumquaque colle&a multitudo 5 itaque fpeciofo pietatis fymbolo, in quodD. Virginem, S.Joannem JEvangeiiftam, & ftatutum quotidie precationis penfum ufurpabant, brevi aucfla eft, ut nifi mature Cxfar forti manu inlanos conatus oppreflerit, totus Septentrio exitialibus turbis involuendus fumet. Nimirum ipfi agreftes homines documentum prxbent, quomodo eorum feditiones confeftim exfcindi debeantj furculos enim inutiles nimiumque luxuriantes, atque herbas & gramina fimilia, vere amputare &evellereneceffe eft,ne arborum & fegetum fru&us in x flate & autumno labefadtent. Anno 1504. aliud ortum eft bellum in Bavaria mortuo Duce Georgio, qui heredem conftituerat Rupertum generum fuum Philippi Comitis Palatini filium. Quare Albertus de- fundti Ducis Frater tanquam magis propinquus caufam fuam adCxfarem detulit, qu6‘d antiquis Bavarix diplomatis cautum eflet, ne fuperftite adhuc aliquo Bayarorum Principum - etiam etiam latetalis lineae ulla hereditas ad foeminas devolveretur. Gaefar amicam tractationem primum obtulit, qua nihil profici videns, arma in Philippum & Rupertum fumpfit, caesis que Boflemis Ruperti auxiliariis multa paffim loca cepit , inter quae Kufffteinium Tyrolenfi Comitatui addiCtum: unde Ru- pertus paul6 poft aegritudine animi diem obiit extremum# Philippus vero gravibus affeCtus cladibus, j£mque totis in fe viribus itum iri videns fupplex Caefari faClus veniam, quam petiit,infequenti anno in comitiisColonienfibus obtinuit. Longius & difficilius fuit bellum cum Venetis, cui datum initium anno 1508* eo quod poftulatum k Caefare per ipforum agrum in Italiam iter, quod ad accipiendam Romae coronam inftituebat, armato neg&ffent. Laefam Majefta* tem Caefaream, fudque candori fucum nuliu praetendenti notam fufpicionis inuftam hac repulfa indignatus Maximilia* nus viam armis fibi facere ftatuit. ACtares primum perCae- faris Duces^ ipfe enim Venetorum fines ingreffus arcibus paucis expugnatis redire opus habuit in Germaniam ad comparanda majora fiibfidia,& Geldrorum in Belgio excurfiones retundendas : quibus dum ille occupatur, captis utrinque locis aliquot induciae fiunt. At poft has long£ gravior armorum moles in Rempubiicam incubuit celebri illo foedere, 3 uod Cameraci coaluit adeo clkm Venetis, ut, cum in fenatu e illo relatum fuit nuncium,dixerint omnes,fomnio idfimile videri: fed protinus experti lunt fbmniu hoc verax fuilfe. Per cos dies ad tantam eorum Refpublica magnitudinem vene^ rat, utEuropae Principibus viderentur univerfale Italiae dominium affeCtare, Omnium maxime querebatur Pontif. Julius II. ab iis ereptam efle SaruStae Sedi Ravennam , Ariminum, Cerviam, & Faventiam. Caefar etiam libi deberi contendebat retentum ab iisdem Tarvifium, Vincendam,Patavium, & Veronam 5 Galli# Rex tanquam Mediolanenfis Ducatus membra Cremonam, Crernam, Bergomum, & Brixiam) Hifpaniae Rex multas in regno Neapolitano urbes ; Ferrarienfis Dux Rhodigium, e jusque peninfulam- $ Mantua* nus fui Ducatus aliquot oppida. Horum igitur omnium conjunCtis animis & armis repente Dominium Venetum invaditur, laceratfirque in partes,eorum quolibet quam fibi deberi praetendebat vindicante. Maxitniliarms fibi Veronam * Vincendam & Patavium affetuit opera ftrategifuiRudolphi Principis Anhaltini, quem ferunt k Bartholomaeo Alvi ano Veneti exercitus Duce ita obfeflum fuiffe,ut hic adillius Ger- H ma- manorumque claufonirn caedem fpcdandam nobilem aliquot Venetos invitaverit* velntcerta fuis e manibias vidoria elabi , non pollet. Sed invenit Germanicum robur dHagaeitas non dabendifolum,fedinfignis etiam dehoftefe vidorem putan- te palmae reportanda vialii i Rudolpbus enim inopinato iii Venetos impetu irruens ingenti eos clade fudit* ad quam fe* cuta eft trium modd didarum urbium deditio. Multa fub* inde alia Venetis erepta loca atque inflida Vulnera* quibus aliorum q 5 foederatorum paritet profpere geftis rebus ^Videntes Rempublicam /iiarii afflidam ac pene pf0ftratam4.de relinquendo continentisimperiOconfilium capiunt, rem ad Cxfarem mittunt * qui Senatus nomine dementiant exoret^ quidquid ad IfnpefiUfn Sc Auftrianr pertinet, refti* tuendum offerat* acceptis, quas Caelari didare Vifum fuerifc pacis legibus. Verum ante C&farem recedentibus a foedere Pontifice & Gallis* qui jam fua paftim vi* partim libera Venetorum reftitutione receperant, Maximiliano foli cum his bellandum fuit. Mortuo AnhaltinO Principe redierat fnpote- flatem Venetam praeter alia ipfum Patavium * ad quod expur gnandum venitGrefarCUm equitibus decies mille feptingen* tis, 8 c tricies ter milic peditibus * quibus Urbem Cinxit x . ga tormentis impetitam. Sed tandem acriter obdifteiitibus-tri- ginta fer£ tfeeenti commeatus ac pe* cuniae fubudio animatis * Patavio primum * dein avocantibus in Germaniam negotiis* ItaM totS recedendum Caelari fuit* Duces tamen ab eo relidi diu praecipue Veronam tenu&re * donec poft decem fere annOrUm turbas pax cum Venetis inita eft,& numeratis Caefari ejusque militi 65* aureorum milii» bus Verona quoque iisdem reddita* Carolus Vi Maximiiiani'nepos arma tantis contra baf* baros* Gallos * pfopriOsque fubaitos* vidoriis illuftria de* mum ad fedandas etiam Imperii turbas lumere COadus effi Occafionem prsebuere illi, quibus nova Lutheri placitafequi collibitum, rroteftantes didi, qUbd , cum jufii e fient ftare 7 decreto Spirenli anni 1529. eo fe acquiefeere nolle juris vii proteftarentur. Continebat inter reliqua decretum illud, ut vi edidi Caefarei Odo annis ante Wormatiae promulgati nui* Ia mutatio in religione fieret > & interirii omnes in arrepta perji* fierent usque ad Concilium Generale. Igitur qui C&fareO mandato obfequi renuebant PrOte* flantes, convocatis Smalcaldix Henneoergici in Ftanconia Comitatus Urbe comitiis * fcedus ad defenftonem mutuam in quinquaginta annos percutiunt , exiftimantes ita Csefarem k movendo ipiis bello deterritum iri. Capita & propugnatores hujus foederis, quod celebri poftea nomine Smalcaldici increbuit, Lutheranaeque doftrinae nervus 8 c fulcrum fuit , eg£- re Fridericus Eleiior Saxoniae, & Philippus Landgravius Haffiae, quibus adhaesere plerique eorum, qui ad comitia convenerant, aut Lutheri dogmata fequebantur, excepto Mau- ritio Saxone, Electoris Patruele, JoanneBrandenburgenfi,,&: Philippo Duce Brunsvicenfi, qui Cxfaris partes amplexi funt, Primi Carolum fere imparatum &c vix opinantem adorti funt Proteftantes in Bavaria ad Landishutum primum, deinde ad Ingolftadium, ubi ejus caftra 1 20* tormentis impetebant, numerabantque in caftris fuis 70000. peditum,equitum ,t 500O. Vicit tamen Caroli patientia, eorumque impetum tamdiu fuftinuit, donec advenientibus auxiliariis copiis, hoftes ipfi Gsefarem non jam fruftra folum, fed cum periculo etiam fuo oppugnari rati, fibi recedendum duxerint* Cae-» far ab eorum receflii celeritate ufus, Fridericum Elecftorem Palatinum,DucemWirtembefgicum acceptis ab eo 300000* aureorum in gratiam receptum, atque horum exemplo non paucas Imperii urbes in fuam partem abftraxit. Quibus detrimentis nihil territus Eledtor Saxo, quin |3rofpeiis aliquot conflictibus iniblentior fa£tus, Mauritium Patruelem pro Caefare itantem aggreflus ditione omni exfpoliat. Exinde COncitatoru in rebellionem Bohemorum auxilia expedans, parabat majori vi ipfum Gaefarem aggredi: verum hic ilium, antequam expedtatae comx advenirent, cum Ferdinando fratre, Mauri tio , aliisque Catholicis aflecutus , ad Lochanam fylvam ingenti novem horarum praelio fudit, ac faucium ce- S it cum Duce Brunsvicenfi Ernefto. Incidit haec pugna in 8* alMaijanni 1547. quam praeceffiffe feruntur prodigia A- quiheCsefaris caftra obeuntis, nebulae adventum Caroli Saxon ibus celantis, folis pallidi & ad pleniorem viftoriam itantis 5 a quibus non abludit, quod Car olus inventum in AI- bistranfitu Crucifixum ab adverfae factionis milite plumbea glande trajedum in coelum levaverit cum oculis & dido* poffe ab eo hodie vindicari illatam fibi injuriam; applaudentibus ver6 fibi tanquam Cajo Caefari de rei propfpere geftae celeritate refponderit, ac etiam Pontifici fcrip ferit fe t venijjt quidem tVidijfei at Chriftum vkijje* Ad& poftmodum capti* viEledorts caus^, pronunciata fuit in eum capitis fententia, quae Brandeburgico Eledore & Cii venii Duce deprecantibus H 2 ita ita mitigata fuit, ut Septemvirali dignitate exueretur * omni- que ditione praeter eam, quae adfuftentadonem vitaefuffice- ret, adempta, &Smalcaldano foedere relidto captivus in'Belgio degeret;- Tanto idiu foederis hujus vires multum immi^ nutae ac proftratae funt,tum praecipue,cum Gaefar triumphantis more Auguftam Vindelicorum Proteftantium metropolim & armamentarium ingreffus, hinc atque ex aliis foederatis urbibus ultra 500. tormenta extraxit ,Sc ad compenfandos belli fumptus coronatorum aureorum millionem exegit, Eandem cum Carolo arma /umendi caufam nadtus eft FerdinandusII. quem variis adverfas fortunae idtibus appetitum & femper invid:uin Superi collocMe in Ifnperii throno videtur, ut orbi exhiberent perfectam fortitudinis & tolerantiae Chriftianae ideam. Anno 1625. Proteftantes Fridericum Palatinum Elecftorali munere privatum dignitati reftituere praetendentes fub aufpiciis Regis Danise 8 c Comitis Mansfel- dii in Ferdinandum Sc, Catholicos infurrexerunt Verum in- fequenti anno Mansfeldius a WaHenfteinio in Silelia ad Pontem Diffavienfem fufus eft, peditatu ejus ad internecionem deleto, tanto^jusdem moerore, ut licet reparatis aliquanthm copiis fe in Hungariam ad Gaborium receperit, haud tamen multb pbft in Bosnia interierit. Qua vidtoria quantu Imperio profuerit Ferdinandrrsf%fde 4 iwietfqubd Germaniae Attilam fuftulerit, quo nomineDux ifte alioquin eximius, fedferox graflator nuncupabatur. Chriftianus autem Daniae Rex in agro Brunsvicenli infeliciter quoque concurrit cum Tillio, a quo ita mal£ acceptus fuit, ut amiffis unica die omnibus fer£ ducibus fuis , 22.tormentis, 66 . vexillis in litam feDaniam recipere, & pacem aCaefare petere nece/Te habuerit. Praeludia haec fuerunt alterius belli, quo memoria noftra vix majus & periculolius habuit Germania 5 ejus que origo fic enata eft. Mortuo absque prolibus Vincendo Manf use Duce, Ducatum libi arrogavit Carolus Nivernenfis, qu6d filius fuus Dux Rethelius Mariam filiam Francifci, fratris Vincendi, uxorem duxerat, reclamantibus Ferdinando Gonzaga Guaftallae Duce, Sc Margarita vidua Ducis Lotharingiae, fo^ rore natu majore trium ultimorum Ducum Mantuanorum , totamque fibi hereditatem, exclufo Nivernenfi patre ac fi io, depo/centibus. Caefar tanquam fupremus feudi Dominus decidere litem volebat, fed Nivernenfis auxilio Gallorum fretus pofTeflione cedere noluit: unde Hifpani in Mantuanum Monferratum irruunt 5 Caefar autem mifTo 40000, ex* erci- ef&itu duifcofibus Galaffio, Collalto Sc Aldriagero .decem nienfiurti obfidiOne Mantuam oppugnavit^ t,quam denique Interea Guftavus Adolphus Sueciae Rex Galloriftn St Proteftantium invitationibus folicitatus, nudatam veterano milite Germaniam ingreditur, Sc repente Pomeraniam capit*. Icfto inde foedere cum Elecftore Saxonise, qui ob imperatam Ecclefiafticorum bonorum reftitutionem h. Gsefare alienus erat, Tillium invadit,quem cruenta clade afficit, ejus que manibus Lipfiam eripit. Hinc audtis viribus Saxo, in Bohemiam. pergit, Sc captftPrag& regnum fere totum inpoteftatem fuam redigit y dum altera ex parte Guftavus more fulminis omnia pervadens, fubdit Herbipolim, Bambergam, Moguntiam, Sc Auguftam cum tota pene Sue via & Franconia* Aufert infu- per Bavaro nonmodb Palatinatum fuperiorem, fed magnam praeterea Bavariae partem* In hac rerum confternatione Fer- dinandus, occifo ad Lycum poft binam cladem Tillio, de op~ portuno Duce circumfpiciens, Albertum Wallenfteinium aemulorum petitione antea exautoratum, iterum copiis fuis proficere ftatuit, quem &' ipli aemuli in hoc adverfae fortis ai> ticulo unicum Germaniae columen judicabant fore. Neque; Caefarem fua fefellit fententia, nequefua lftos opinio: vix. enim fufcepto munere Albertus hoftibus eripuit Bohemiam * famaque nominis fui Germanis animos reftituit 5 dum inte- rim Suecus Bavariam percurr^.^tantaque potentiae oftenta- tione per totam libere vagatur Germaniam, quanta ipfls qui eum evocaverant, fociis erat modb metuenda. J 4 mque> pertranfito Rheno Guftavus Alfatiam Sc vicina loca tentarefc ftatuerat, fed Gallorum illic plurima in fidem fuam recipientium confiliis, 8 c magis Wallenfteinii armis revocatus eft ad interiora Germaniae, ut vi< 5 torias fuas atque potentiamfir-* maret. Ex Bohemia proceflerat in Saxoniam Wallenftei- nius, cui ad Luzenam urbem duabus leucis Lipfii diffitam occurrit Suecus, commifsumque eft praelium anno 1632*. 6. Nov, in quo Germani refumptis poftliminio animis primc> impetu Suecorum primam aciem in fugam vertunt. Noa tulit hoc dedecus audax Guftavi animus, haitenus Germanorum terga, non vultum videre folitus, fed ipfemet furore plenus equum in exercitus fili frontem incitans gregarii fimul militis & Imperatoris munus ftrenue obit: ubi, dum communium militum ftragem edit, incertum qua manu vulneratus corruit, Sc equorum pedibus ita obtritus deformatusque eft ^ I ut nt cadaver inventum vix kdomefticis agnolceretur. Quam vidfcoriam, fama communis etiam apud Tureas fuit, impetra* tam effe precibus ac pietate Ferdinandi, qui per egs dies in fiipplicatione publica Viennse inftituta per occafionem, Jubi. feci abllrbano VIII. in prasfentes necellatates Germanis cop* eefli, coelo pluvio, vi3 lutulenti, pedes proceflerat. Ita occumbente Guftavo, non. tamen plend vidti funt Sueci. Bernardus enim Weimarius primus a rege dudlor, occultata ejus nece, quem laefum duntaxat dicebat, milites, fuos ad vindicandum regium languinem ita concitavit, ut Csfarei vidtoriam emerint magno fuorum numero amiflp, ipsdque celeberrimo Duce Pappenhaimio exfo. Neque, Oermanis ad pace propendentibus, eam admittere voluerunt Sueci, fed clade iita irritati magis quam proftrati bellum pro- fequi maluerunt, quod liib Oxenfternio prscipuo regni Sue- cici adminiftro, fuccedentibus inGuftavi locum Weimario> Hornio, & Banerio, multis annis & vario eventu tenuit. Hi Alfatiam ingrefli poft varia ejus regionis loca occupata Brifa- cum tentant 8c Gonftantiam, qua: ne in aggrelforum manus venirent, obftitit Dux Feris, qui Mediolano opportunam militum manum in fuccurfum attulerat. Inter haec Silefia etiam relpirabat abeunte ejus finibus Saxone, &,fblaTurxia- relidtis libi Suecorum reliquiis moliatur, Wallenlteinii copiis circumventus capitur.' f®ec captivitas fequentium viatoriarum initium fuit r quas inter Istilfims dus, ad Ratis* bonam una, adNordlingam altera. Occupaverant illam ad Danubium urbem Sueci, edmque variis munimentis pene inexpugnabilem fecerant, quam tamen Ferdinandus Csfaris filius,Imperator poftea hujus nominis III. 8c Maximilianus Bavaris Dux unitis viribus obfedere. Haud facile vifa fuit urbis propugnatio ift& validior j propugnatores enim plus- quam quatercenties in aggreflores erupere, & hi feptem generalibus aflultibus tentSrunt moenia, cuniculis 8c tormentis disjedta. Fruftra aliquoties Hornius 8c Veimarius opem urbi afferre conati, 8c excurlione in Bavariam fadla Maximi- lianum avertere. Tandem urbs deficiente tormentarippul-; Vere deditionS facere coadtaeft, honeftS propugnatorum ex- eeflione, quorum bis mille obfidionis tempore occubuifle feruntur j oppugnatorum autem odties mille. At illorum paucitatem & horum multitudinem abunde compenfavit nobi- liffims urbi9 gloriofa adeptio. Ab hacGsfareus exercitus ad Nordlingam oblidendam procellit,cui fe Cardinalis Infans Hifpaniae , & Lotharingiae Dux qonjunx6re.. Sued etfi numero inferiores fe opponere auliiunt,& conRidus initus 8. Id» 7bris anni 1634. quo per odo decdmve horas acerrimi con- eurfum elt; fed obruti Sueci ad 8000. caeli, 4000. eapti , quos inter ipfe Hornius $ novem millia difllpati , amiflis 80. tormentis , 200. lignis militaribus , atque omnibus impedimen* tis: Nordlinga denique vidoribus portas aperuit. His binis vidoriis inclaruit Ferdinandus necdum Romanorum, ledHungarorum Rex inaugaratus, quem parens luffecerat in lupremum Belli Ducem, W allenfteinio ob non vanam perfidiae fufpicionem e vivis fublato. Cadente porro Nordlinga r ad obfequium pariter rediSre Spira, Ulma, Wor- matia, Moguntia,Francofurtum, aliaeque urbes quampluri- mae, quae deficiente indies Suecorum fortuna deditionem fecere Ferdinando- Hunc receptis plerisque Provinciis, ho- ftibusque atque rebellibus domitis gloriofum , agente Patre, propriisque meritis pofcentibus, Romanorum Regem cred- runt Septemviri. ? Parente propediem ad Superos recepto* in Imperii curas fucceflit Ferdinandus III. cujus virtute multum quidem, fed necdum plen£ pacata Germania reducenda erat ad-prifti- nam pacem, & tot tantaque ejus vulnera fananda- Nondum penitus attritae erant Suecorum vires, quas fuperioribns vidoriis fradas & propria generofitate & Gallorum fublidiis inftauraverant* Milit in eos Ferdinandus Galaffiumj qui initio profpera forte ufus praeliis aliquot Suecos fudit: hi au- terp acceptarum cladium vindidam fpirantes Weimario Duce & Guebriantio cum fuis Gallis 'adjuvante Rhinsfeldium feu Rhenofeldam oblident- Adfuere protinus luppetias laturi Caefarei Duces Sabellus & Virthius, &cum iis Enchefor- tius,Sperrentverus,Furftembergiu$ aliique infignes & fortes viri, qui primum fuperiores quidem fu£re * at Suecos ob& dione depellere non valuerunt: Unde inftaurat^ quatriduo poftpugn&, ver$£que fortunae ale& fuccubu£re Caefarei, ca* ptlque praeter caeteros quinque relati Duces: fed multo etiam fanguine Suecis ftetit vidoria. Qua bene ufus Weimarius praeter Rhenofeldam Neoburgum & Friburguni Bri$goj& capit. Hinc armis vidricibus in AlfatiamprogrefTus, Brifacum validiflimum ad Rhenum munimentum diurehftentibus ob- * feffis, fed jam rebus omnibus deftitutum ad deditionem compellit , fruftra Bavaro & Caefareis multa ad illud fervandum 1 ,2 ten- tentantibus. Praeter ducenta tormenta bellica multum praedae viCtores repererunt im ampliffima urbe, quam, defuncto paulo p 6 ft ibidCmque fepulto Weimario,Guebriantius Gallorum Dux fuo regi afferuit. Weimario fubrogatus eft Banerius, qui cum Caefareis ad Kemnitium Mifniae congreflus viCtoriam retulit, tantumque hinc lumpfit audaciae ? ut, vaftatS Saxoni& & BohemiS, Ratis- bonampetierit^Gaefaremiplum ibi tum in comitiis agentem obfefliirus. Sed inlultantis hoc fuit potius v quam rem ferio aut prudenter fufcipientis confilium: nihilominus, etli hinc facile fuerit eum repellere, labefactatae Weimarii obitu Sue- corum partes multum hujus Ducis robore confirmatae funt, quiRatisbonS in fuperiorem Palatinatum abiens divifis in plures partes copiis praedantis potihs qu&m pugnantis more vagabatur. Quod ubi advertit Piccolomineus Caefariano- rum DuCtor, exinopinato Suecici equitatus florem flumina inter ac nemora cinxit, acnlerosque. tdfe dedere compulit * ut vitae fuae confulerent. Quo infortunio timidior faCtus Ba- nerius fugienti fimilis recellit in Mifniam, ubi repertis "Wei- marii copiarum reliquiis fuam jaCturam lupplevit, novo praelio amiflum decus refarcire meditatus. Veriim aegritudine animi in morbum lapliis, Halberftadii,qu 6 fe deferri cur&rat, deceflit, diCfeofiMfucGefihrei.eoiiardo Tortenftonio, cujus abfentis vicS interea tres obirent Sueci Duces,quos inter praecipuus Vrangelius,& poft hunc Coningmarchius , qui fortiter rem agere caeperunt* Ubi verhipfeTortenftonius imperare orfus eft, in Sile- liam cum exercitu fe contulit^ iblque Glogoviam Majprjem ad Oderae ripas litam obfedit, nec longo labore cepit: inde in Moraviamtransgreflus pari felicitate Olomutium fiibdidit. Verfo deinde inSaxoniam armorum curfu,, 8c majores animo complexus triumphos Lipfiam invadit. Nili fiint ftatim ferre luppetias laboranti urbi Archidux Leopoldus 8c Piccolomineus, quibus occurrens Tortenftonius, viCtos recedere coegit, & viCtoriae praemium habuit captam Lipliam. Hanc Caefarianorum jaCturam Maldonii legio luere debuit, quae prima fugifle ferebatur, & ordines turb&fle: unde in centuriones gladio, in ligniferos laqueo , in gregarios decimatione animadverlum eft 5 capite verd in Ducem Maldonium, causS Pragae rite difcufsl Poft haec interrupit ulteriores Suecorum progrefliis orta, eos inter ac Danos dilcordia, qua dum occupatur in Dania - ; Tor- Tbrftenfonius, intellego k Caefareis tentari recuperationem Olomutii* ad ferendas huic fuppetias feftinat* relidto ibi fui loco Vrangelio. Tortenftonium* ne oppugnatores Caefa* feos depellat, in Bohemia praevenit Hasfelaius* fed infelici- ter* quia fufis manipulis captus. Interea compofitS cum Dano controverliS Sueci totam armorum molem inCaefarem in* clinant* elque non multo tempore univerfam Mora viam eripiunt, Brun& dempti quae valida propugnatione illorum conatus irritos fecit. Sub haec Tortenftonio vires fuas militaribus laboribus impares caufanti Vrangeliusfufficitur* qui ut fe imperatorio muneri parem oftenderet* nuM interjebla mo- in Germaniae Provincias effunditur * quibus ut majorem terrore incutiat * fibiq; nomen pariat illuftrius, ad Auguftam Vindelicorum* eamobfeffurus* caftra ponit. Verum ifthic ab ArchiduceLeopoldo* Caefareo campi Duce adeo male habitus eft, ut magno fuo damno adverterit* non elanguiffe* ut putabat* fed adhuc vigere Caefarianorum robur. Nec felicioribus avibus Lindaviam Acronii lacus aquis circumdatam urbem expugnare conatus eft: hic enim pariter a fupervenientibus Caefareis tam foede mul reUorum conjiliis tanquam me - dicimremediis leniatur. Apta nimirum qu& bello qua pace Auftriaci Caefares invenere antidota, quibus Majeftas 8 c decus Imperii, quod eft nobilifEma omnium regnorum anima * in Germanico corpore fervaretur florens 8 c antiqui roboris $ ndve, quod iftorum Caefarum tempore toties moliti funt & Chriftiani& Barbari, invidtae nationis Germanicae libertas in gentes alias transferretur. Elucet hinc etiam prudentifli- ma Eleitorum concordia, quibus continua duorum & amplius faeculorum ferie liberd placuit pro Imperii dignitate & emolumento nulla habita aemulorum ratione Caefaream co-, ronam in Auftriacorum verticibus figere: rati fcilicet, quod experientia femper ha£tenus docuit, idem effe regnare Au- ftriacos,ac quemcunq; Germanum Principem,tot2mq$ fimul Germaniam: tantum in illis praefidium,moderationem,& decus efle 5 nullum ambitionis,libertatis tollendae metum: oportere itaq$ familiam ccelitus datam, in etfmq; femel collatos fa- fGes (quod de Augufto vovebat Roma) nunquam mori . DIS- (*) Aurei. Vi&. in epte; DISSERTATIO. D ZJo funt , qm ab egregiis Principibus expeBantur, fanBitas domi , in armis fortitudo > utrobique prudentia, (a) inquit Aurei. Vid. Quem ifta locum habeant in Auftriacis, fpecimen habemus in praefentibus: antiqui praeivSre. Ru- dolpho I. cui ad Imperium fanditas gradum fecit, prudentia & fortitudo ViBoriofi nomen conjunxit a Burgundis & Helvetiis decies quater devidis , & aliis ante Sc poft Imperium relatis vidoriis confirmavit. Albertus I. meritb Triumphator didus, ut qui in Bavaros, Batavos, Bohemos, Hungaros, & Helvetos fecundo ubique Marte pugn&ffet. Sed Caro- lum V. inaudito hadenus titulo ab ipfo Pontifice confirmato Maximum fecerunt gefta fanda, provida, fortia $ utpote qui felici utplurimum fuccelfu tam multa t£mque difficilia bella confecit, quanta vix ullus ante ipfum Rex aut Imperator :flc, ut non male dixerit, qui e jus vitam perpetuam militiam nominet, fed & perpetuam vidoriam. Nam quadraginta illuftriores de hoftibus triumphos retulit, in quibus 500000. inimicorum fufa cecidere: expeditiones bellicas ad optatum exitum perduxit plusquam feptuaginta: quinquaginta diverfa fiifcepit itinera, novem in Germaniam, feptem in Italiam, decem in Belgas, quatuorinGallias, in Angliam ' bina,bina quoque in Africam: odies per Mediterraneum velis excurrit, bis per Oceanum: caftella cepit fupracentum millia, urbes decies odingentas, & plures adhuc naves, nunquam acie vidus, nunquam caftris exutus. Quod mirum in tot curis & bellis, nunquam per omnes vitae dies rem divinam omifit, praeterquam cum tempeftas, quae fecundam Africanam expeditionem impedivit, etiam facra myfteria fieri vetuit in nave praetoria. Attamen Maximo major fuit, qui o$K latum titulum Maximi admittere noluit $ & omni per vitam exercita fortitudine fortior, qui adhuc vivus Imperium v omndmque partam gloriam cum feipfo vincere potuit, dum illo abdicato fe in coenobium S. Hieronymi recepit. Haec in iftis, iftorumque fanguinis ac morum ratione propinquis effecit vera fortitudo, quae juxta (b) Ariftotelem praecipue in duobus cernitur, in periculorum fufceptione, 8 c laborum perpeffibne. Praeclari Gicero (c) animos, quales modb attulimus* ver£ fortes defcribit: Omnino^ inquit, fortis K 2 *ni- (a) tnepic.Trajaiu (bj lib. j.Ech, (e)lib, i r Offic» 1 animus & magnus duabus rebus maxime cernitur: quarum una in rerum externarum dejpicientia ponitur, cum perfuafum fit , nihil hominem, ni fi quod honefium decorumque fit, aut admirari aut optare, aut expetere oportere $ nuIUque neque homini, neque pertur - bationi animi, nec fortumfuccumbere : altera e fi res, ut,cum,ita fis affeBus animo, utfupra dixi, res geras magnas Hias quidem, (§ maxime utiles, fedvehementer arduas 3 plendsque laborum & periculorum, tum causa vita 3 tum multarum aliarum rerum , qua ad vitam pertinent . Harum rerum duarum [plendo? omnis tfi. ym* plitudo, addo etiam ut ilii at em 3 in poferior e 5 caufa autem & ratio efficiens magnos viros e fi in priore ♦ in eo enim e fi illud, quod excellentes animos, Cf humana contemnentes facit. Id autem ipfurn cernitur in duobus ; fi folum id, quod honefium fit, bonum judices', Qf akomni animi perturbatione liber fis . Itaque ver& forti 8c magnanimo tria inelfe oportet, nimirum rerum omnium externarum contemptionem , laborum pro virtute perpdlioneffi, periculorum & arduarum rerum fufeeptionem* Et tunc m eo erit germana fortitudo , (fi) qua e fi immobilis inter adverfa,gloriofa animi claritudo res arduas pulchre adminifirans, qua nec adverfis infefiando frangitur , nec profperis blandiendo elevatur Hanc qui habent, veri mi-Ii* tes funt mpdeftiin pace, jufti in bello, de quibus CafEodqrus: viri fortes femper in Pace modefii funt a £§•jufiitiam nimis diligunt, qui frequediW^ncudafy^^^odfunt. Haec ver£ militaris eft virtus praecipue in animo fita,fine qua vix aliquid poteftea, quanl robuftum corpus tribuit $ cum illa autem plurimum , ut quod generose proponit animus, huic membrorum vires non defint. Caeterum fine fortitudine corporea ftat illa animi etiam in milite, qui praeeft fcilicet , 8c cujus eft reliquos dirigere 8c accendere 5 hic enim valet illud Septimii Severi Gaefaris podagrici ad milites fuos 4 .. J aput imperare, non pedes. Sed 8c in imbelli corpore atque etiam mutilo plus poteft fortis generofitas, qukm in arce carnea aut fegne robur, aut inconfulta temeritas» Cynaegirus Perfas ex Marathonia clade ad littus fugientes perfequenS j utraque manu abfeifla , dentibus hoftilem navim arripuit ^ ne fugeret NeqUe fortitudo confundi aut vitiari debet injufta fx- vitie, audacia & fecuritatej vel metu oppofito. Probe definitur d Stoicis fortitudo, ait Cic. (b) cum eam virtutem ejje dicunt propugnantem pro aquitate ', ea enim animi elatio* qua cernitur in peri* culis (a) Cic. iaRhet, fbJLib* i. Offic* ) culis (fi laboribus, fijuftitid vacat, pugnat que non profalute com- munixfidpro fuiscommodis, in vitio eft. 8c paulo pdft .* Praciarum igitur Platonis illud: non folum, inquit,[cientia, qm eft remota d jufiitia) ealliditas potius quamfdpientia eft appellanda \ verum etiam animus paratus ad periculum , fifua cupiditate , non utilitate communi impellitur, audacia potius nomen habet qudmfortitu - dinis. Securitas verd, (ffrequentijftmum initium calamitatis: nemo celerius opprimitur, quam qm nihil timet . Fortitudo ignavum pavorem expellit quidem, fed cautos tamen & providos efTe non prohibet. Metus maxime in advertis rebus 8c a Ducibus abeffe debet, quorum eft (b) rebus affUBts hilaritatem de ind^ftriaf mulare, (fi adverfds res adumbrata Ut it id ab [condere , ne militum animi, fi f rallam Ducis fui mentem viderint , (fi ipfi collabantur. Sicut damnandus eft timor & temeraria fecuri- tas, ita (c) laudanda profellofiducia eft, qua aftimat tonem fui cer - topondere examinat , tantum fibi arrogans, quantum d contemptu (fi infolentia diftare poteft. Fortes viros ut exigit, fic commendat 8c perficit prudentia 6^ar§ militaris, quas tanto majori in pretio 8c honore habenda, quanto verius eft illam 8c fumrne utilem & necefla* riam elTe. De hac non eft hic inftituti noftri ftrategicum fcribere > quod abunde Onoiander fecit, aliique eum fecuti $ foliim aliqua in ejus curam & comendationem notamus. Et primum quidem aeftimandos, honorandos, & praemiis afficiendos e fle & in pace Sc in bello fortes atque magnanimos viros: nullibi enim verius eft, quam apud militares homines, (d ) ea impendi laborem ac periculum , unde emolumentum dtque honos fperatur ; nihil non aggrefiuros homines , fi magna pram ia proponanturmagnos animos magnis honoribus fieri. Contrk (e) ma- gnabonis imminet defperatio, cum ab ignavis fepramiis dtfcretos non afficiunt \ (fi qui fi periculis atque laboribus objiciunt, cum Jubterfugientibus pari ratione haberi. Notae funt praeter alia dona coronae Romanorum Civica, Muralis, Caftrenfis, Navalis, Roftrata,&poft quam omnes etiam triumphales fu6re, Qbfidionalis: noti Triumphi 8c Ovationes, 8c poft hos aeternae ftatuae, trophaea , columnae, arcus, roftranavium atque rapta hoftibus arma vieftorum domibus & atriis affixa, (f) tanquam animorum ingentium imagines, quas nec emptori refringere liceret 5 triumphabant que etiam Dominis mutatis ipfi domus , (fi erat hac ftimulatio ingens, exprobrantibus tedis quotidie, imbel- L lem (a) Vellej, apud Prob. (b) Sen. de confol. ad Polyb. c. 24. (c) ValerJ, 1, (d)Liv.l.3* re)Xenoph*inOeconom. (f)Plin.l. lem dominum intrare in alienum triumphum . Nec mirum quod his ftimulis e6 fortitudinis evaferint Romani milites etiam gregarii^ ut,cum occifos humari curaret Pyrrhus, & pleros- que in pedrore faucios, aut hoftem complexos, aut gladium manu, minas vultu adhuc retinentes videret, altum firfpi- rans ingeminSrit: ( a) Oh quam facile erat orbis imperium occupare, aut mihi Romanis militibus^aut me Rege Romanis dato ! Magna deinde habenda ratio difciplinae militaris, ut milites defenfores lint patriae non oppreffores j amicorum cufto- des, non oppugnatores: illS enim negledS qub major erit exercitus, ed major vaftitas 5 nec jam fortium virorum erit multitudo, fed gradatorum & humani generis hoftium perni- ciofa colluvies. Ubi autem militaris inftitutio viguerit, facile fiet, quod Valerius Maximus de Romanis dixit: (b) Z)/« fciplina militaris acriter retenta Principatum Italia populo Romano peperit, & multarum urbium, magnorum regum, validijjima- rum gentium regimen largita e(l,fauces Pontici ftnus patefecit, Alpium H'auriquemontis convulfa clauftra tradiditortdqueeparvula Romuli cafa totius terrarum orbis fecit columen. Ad nane melius fervandam luxus 8 c quidquid emollire poteft fortes animos & corpora, removendum a caftris,ne, quod Hannibali ad Capuam contigit, deliciis frangantur : fuppeditanda ve- r6 flipendia, & annona-aeceflaria , quia juxta GaffiodorUm , difcip linamfervar e non poteft jejunus exercitus, dum, quod deejl , femper pr&fumit armatus. Sedficutne temere geratur bellum, inipfapace, antequam illud incipiat, providendum eft de pecuniis,commeatu, armis 5 ita etiam de fortibus viris, qui tempore pacis parentur ad bellum. Quamvis itaque proximum abfit armorum inhoftes tradandorum periculum, nobiles tamen & populares etiam, quatenus his convenit, militaris prudentiae praeceptis imbuantur : fimulatis praeterea praeliis exerceantur, ludis & agitationibus afTuefiant, quibus defidiam vitent, & ad militix labores ferendos reddantur aptiores. Huc facit Gymnaftica tantopere k Platone laudata, & totius Graeciae fenlu& applaufu probata exercitia in Olympiis: Quae Romanis florente eorum Republica tanti habita funt,ut Magiftros, qui tyrones in iftiusmodi artium generibus formarent, publico ftipendio alerent: nec (c)tefte Vegetio ulla alia re fibi orbem terrarum fubeg6re. Licet enim illos Graeci artibus & p rudentiS, Afri aftu, Hifpani corporum viribus,barbari audacia (a ) Flor. c. 18. (T>) 1 .1. c* 8. (c) 1 . 2. dc re milit. v cia& feritate fuperarent, armorum tamen exercitium &r militarem difciplinam fic co!u 6 r e, ut hoc uno pnefidio omnes drbisnationes fubjugSrint. Unde fapientiffime monet CaC- fiodorus: (a) difcat miles in otio,quo proficere pojjit in bello: nam ars bellandi fi non prduditur y cum necejfaria eft , non habetur . Denique & ad fortitudinem & militarem difciplinam plurimum confert fobria 8c temperans inftitutio domeftica, ficut illis maxime obeft tenera 8c mollis educatio ;(b) corpus enim ajfuetum tunicis lorica onus non fert ^ caput opertum linteo galeam recufat, mollem otio manum durus exafperat capulus. Horum, quae didra fiint,egregium fpecimen eft in Rudolpho L(c) qui a patre miflus in Friderici aulam vix exadtis pueritiae annis, inter aequales forti & magnanima indole eminuit, Sc ciim primum per aetatem arma ferre potuit, omnibus 'bellis, quae Fri- dericus geffit,feprobavit*e£mque fuae virtutis aeftimationern retulit, ut Caefarem adeunti reliqui feniores militaris ordinis proceres honoris caufa affingerent. Et hinc quae maturiori aetate edidit fortitudinis & magnanimitatis prodigia; quaeque in pofterorum fuorum fanguinem perpetub duratura transfudit. Jam vero fiiper hadfenus didlis quaerimus: An inGhriftianis Ducibus 8c militibus fit vera militaris fortitudo ? Negat Macchiavellus, qui (d) ait inftitutionem noftram ab antiquorum educatione diverfam efficere homines minus fortes ac robuftos, idque nafci ex Religione noftra, quae contraria fiiadet religioni feu fuperftitioniEthnicorum; hi enim, inquit, intuitu facrificiorum & folemnium vi 6 tima-r rum, quas nos rejicimus* feroces animos induebant 5 nos verb 1110 afpeitu privati fbcordes & absque vi & ferocitate fumus. 1111 felices arbitrabantur magnos & potentes viros, quique aliis dominarentur; nos felicitatem in animi demiftione, hu« militate & paupertate conftituimus : illi vindi£tam fpira- bant; nobis moderatio & in acceptis injuriis patientia imponitur. Sed facile eft exemplis & rationibus impii Pfeudopo- litici opinionem convellere. Allata fuperius, & ab Ethnicis fapientibus confirmata fortitudinis definitio totam ejus machinam fubruit. Primus, qui ab Ethnica fuperftitione ad noftra lacra tranfiit Conftan tinus, omnem fuperiorum Cxfa- rum, illuftriumque virorum gloriam militarem aequavit, aut potius exceffit. Vis & ferocianon fortium, fedtyrannorum eft potius, (ecquibus DEus tanquam carnificibus ufus efl ad L 2 /#- (a) iib» 1. variar. ep. 40, (b) S. Hieronym. ep. t. adHeliod. (c) Gerard. deRoo 1.1. (d^ lib^z.Difeurf.inTit. Liv* (e) Plutarch.lib.de fer. Num.vind* (umendas de aliis malis poenas. Glorias & dominandi ambitio 8c vana eft, & cum in juftitia plerumque conjuncta, unde non» immerito S. Auguft. (a) antiqua regna vocat magna latrocinia, quia populosfibi non mole flos faepimme contriverunt & (abdiderunt fola regni cupiditate , quamvis palliata. Solius vin- difed in expenfis Gf fumptibus , per quos efficacia arma Gf utilia fiunt . Quid quod pecuniaeipiam fortitudinem rxon rard fuperent $ nam Philippus Macedo ajebat nulla efle caftella vel munimenta tam fortia, aut tanto militum praefidio tuta , quae expugnari non poflint,mod5 in ea (c) afellus onuftus auro fojjit afcendere : Alexandro filioconfilium dabat: haft is pugna ar~ gentatis, atque omnia vinces* PROLUSIO III. >t B Eliorum hic feries maxima & iliuftriflima, uti inter po- tentiflimas binas Domos, ac diutiflimb gefla. Et ad* huc certatur, & fiib judice lis eft, nifi quod ex profberis fixpe- (a) Lib. difcurt. de repubf c. t o. (b) Thuc. L 1 . (c) Cic. ad Ate ep. ia. ffiperloris attrti eventibus proximi decifio in aequitatem catu {x noftrae propendet. Romanorum Sc Garthaginienfium pr0 dominatu orbis* Athenienfium & Lacedaemoniorum pro Graeciae principatu certantium fpeciem referre videntur tot t£mque acres ac diuturnae contentiones ; diverfis tamen apud nos animis, Sc diversi quam apud illos religione. Illud apud Chriftianos mirari fiibit * quod de Junone iEneae infefta (a) Virgiliusitant&neanimis c&leftibus ira ? Et quaertam duarum partium caufa? Narratio dabit y Auftriacos non nili laceffitos ad tuenda ptopria, ad repetenda ablatay ad refarciendas injurias in camptim prodiifFe. Quamdiu Auftrlaci per intervalla Imperii dignitate potiebantur, Sc divilis inter fe hereditatibus patrimonialibus Helvetiae, Alfatiae, Brisgojae, Sc qrtx poftmodum acceflerunt Sueviae, Auftriae, aliisque ditionibus intra fuperioris Germaniae limites dominabantur * nulla illis cum Gallo lis fuit ; quiri amicitia potius^ foedera* affinitas. Nam dum Rudolphus Caefar, ut fuprk retulimus, Burgundos in Gallum propenfio- resad Imperii obedientiam coegit> Philippus Pulcher Galliae Rex illis promifla in Caelarem fubfidia non militi Hic idem poftca habito Tulli Leucorum de Rebus imperii colloquio cum AIhertb f. fiiraihfuam Blatteam in matrimonium pa£tus eft, &in perpetuae amicitiae teffiram Rudolpho Alberti filio deinBohemiae Regi, qui annoinfequenti celebratis Lutetiae Pariliorum nuptiis cum nova cOnjuge Viennam rediit* Eandem cum Auftriacis affinitatem renovavit CarolusVII. ille ^ qurope Joannae puellae vulgo di£tae Aiirelianenlis Anglos to- tiusiere Galliae jam dominos toto prorfus regno tandem ex- f mlit : contra quos Ut vires Fuasconfirmaret,Radegundem fi-' iam Sigismundo Friderici Tyrolenlis primogenito defport-' dit, quorum fponfalia, miliis OenipontUiti legatis , iolenni ritu pera6la funt. Parabatur, denique fortius vinculum per Magdalenam ejusdem Caroli filiam, ad quam proLadisiao Pofthumo accipiendam iverat jam Parifios Legatio: fepiin- gentis ex Auftria, Bohemia Sc Hungaria equitibus, matronis ac Virginibus quadringentis eonftarts* Sc currus, lefticas inauratas, 80. equos candidos, velles ptetiofas, aliaque plurima dona fponfae deferens; fed in ipfo apparatu domeftico,magn‘a- que rerUm expe&atione cum magno fuorum regnorum,fporn fae, ac totius Europas fenlii Ladislaus duodevigefimo aetatis anno mortuus ligamen illud incidit. Ita hadtenus inter M 2. utram* (a)i.jLnektf utramque Domum culta concordia. Poftquam verb per Maximilianum Friderici filium Auftriacorum crevit potentia primum in Belgio, acquifitis per Mariam unicam Caroli Audacis Burgundionum Ducis filiam florentiffimis Belgicae provinciis 5 deinde inHifpaniis per Philippum Maximiliani filium cum Joanna Caftellae regina conjugio fociatum, magisque pe* Caroluml. Hifpan. Regem Ferdinandi Catholici morte Aragoniae regnorumque ab ea pendentium heredem ; in Germania ver6 per Bohemiam Artefiae praeterea partem invadit> quali Burgundiam feqmtleberet* quidquid fpe&abat ad Ducem , 8 c non potius illa utpote folo titulo fuperior reliquam ampliflimam reliCtae filiae ditionem. Non tulit Maximilianus uxoris dotem pro libitu diripi, fed coIleCto exercitu Ter* uanamin Artefia obfedit, ad quem obfidione depellendum nonfegnes fuSre Galli Philippo Vefquerdo duce, 8 c initio etiam vi&ores: led Flandri alilque Germani, etli hoftibus numero impares , refumpferunt ex fuga animos, atque opera Comitum Romontii 8 c Naffovii ita Francos 8 c Burgundiones jam in praedam effufos excepere , ut eorum 20000. caefa impedimentis amiflis campum & viCtoriam Maximiliano cefle- rint ad Guinegatam. Haec clades, poftquam nobili cuidam Vafconiper Auftriacos fufpenfo 50. captivis nobilibus Galli crudeliter litSrunt,Ludovicum ad petendam pacem compulit ; eaque fic firmata eft, ut Margarita Maximiliani filia Ca- rolo Ludo vici filio cederet in fponfam,quae novennis duCta eft in aulam Gallicam, ut ibi usque ad maturam conjugio aetatem educaretur. At non diu pax tenuit: cum enim Fran* cifcus II. minoris Britanniae Dux filiam unicam Annam Maximi- ximiliano paucis ante mortem diebus defpondiflet j jam que illa per procuratorem defponfata, fidi equitum Anglorum manu per Gallias duceretur ad fponfum $ Carolus corrigere volens errorem parentis in Maria Burgundica^ ne etiam Britannia in exteras manus veniret, Annam rapuit, h£cque fibi matrimonio juncta, Margaritam remifit Maximiliano,(a) qmd fiC i inquit Brietius ^ ratio regni , pdxque pofltdabant. At certehocnon poflulabat Regia fides Maximilianodata, non poflulabat pax cum Ludovico per Margaritae ddponfatio- nem inita. Quare non immeritb Maximilianus multiplicem hanc injuriam alii quam armorum vii vindicari non poffe autumans, Carolum aliunde cum Mathia Hungarorum Rege advejrfus Auftriacos foederatum bello adoritur, & primo co- matu Atrebatum, 8c Audomaropolim fubigit : ingreflus prxterea nocflu erat Ambianum Piccardix, fed praevalente milite pradidiario receffit. Nec deftitiflet ab ulteriori vindicia Maximilianus jam tum RomanorumRex, nili reverentia Friderici parentis, qui tricarum maxime bellicarum ofor filiurn induxit ad pacifcendum cum Carolo 5 cum quo tamen non filo,fedPhilippi filii nomine pacifci voluitMaximilianus* nullatenus hoc traciatu Silvane Ai condito includi aut nominari :VPilen§. Exinde nihil moleftiae faceffivit Carolo,.,nili qu 6 d cum Italis Principibus 8c Hilpanis ad confervanda Imperii jura convenerit, ut eum ab Italiae pofleflione depelleret. Quam ob caufam etiam,ut Ludovicum XII. abltalix fubden- dx curis magis avocaret, cum Anglorum Rege Teruanam goooo. bellatorum impetiit, & eripuit, deletis Gallis ad ejus defenfionem accurrentibus. Hi enim, etfx feliciter commeatum in urbem invexerint, incautius tamen recedentes inflantibus aggreflbribus fuccubu 6 re, DuceLongavillxo, & Bajar- do captis: plurimos falv&runt calcaria, quibus quia tum plus ufi, qukm gladiis, pugna hxc Calcarium dicfla , ad diftinAio- nem ejus, quam fub Ludo vico XI. ad eandem civitatem con- tigifle pauI 6 ante retulimus: utrobique magnum Auftriacx glorix Sc juftitix calcar. Poft Teruanam captum quoque Tornacum, nec ulterius itum hyeme ingruente, qua fopitus calor bellicus in amxnum pacis ver migravit. Verum breviflimo huic veri longior & ferventiorfiaccef* fit bellorum x flas, magno Europae incendio & vaftitate. Ini» tiumhuicfadhimaFrancifcoI. LudoviciXII.fiicceflbre, qui in ipfa coronatione affumpfit titulum Ducis Mediolanenfis > N de- (a) ad an. C« 14S8. dedudo ad illud jure ab atavia fua Valentina j- nec niorafe ad illius poffeflionem armis afferendam accinxit adverfusMaxi- milianum Sfortiam, ad quem defendendum Pontifex, Maxi- milianus Caefar, Hifpaniarum Rex, 8 c Helvetii foedus percut ferant. Horum copiae occupaverant faciliores ac Vulgares Gallorum tranfitus Cenifli& Genebrae montium.* at Fran*- cifcus detedS per Alpes Cottias & Maritimas difficiliori vi& exercitum inexpedatus in Sabatiarum campis ftitit. Diffl* patohic 8 c capto Columna Pontificiarum copiarum Duce, 8 c poftea ad Marinianum Helvetiis Mediolano exeuntibus cum clade abire compulfis, intra paucos dies totus Ducatus iri Franclfcipoteftatem venit. Anno infequenti 1516. compeditis Mediolanenlium rebus, cum per id temporis obiiffet Ferdinandus Catholicus , parabat Francifcus invadere regnum Neapolitanum , jam antea ad illud propenfos , nec multum negotii in eo occupando fibi fore credebat, Carolo Ferdinandi fiiccefTore Belgii 8 c Hifpaniarum mole plus fatis occupato. Sed ejus conftlia invertit Caefar Maximilianus, qui exfaedere Fuperiore anno cum Helvetiis fado ih Italiam necopinatus cum 30000. fe contulit5 captkque Lauda Mediolano imminens Gallos, relida novarum acquifitionum cogitatione, ad Vetera defendenda revocavit. Et fottaffe iF- los toto Ducatu depuliffet, nifi orto in caftris ob non foluta ftipendia Helvetiorum tumultu, cum eos etiam allatS pecunia retinde'u6h^dt®if!fet^!Mtfl±pfditi6riefecedere coadus effet. Fuit tamen operae pretium non (a )perfide* ut notat Brietius, fed jufte tentSffe hoc magnum opus ad legitimi Ducis, & Caefarei juris protedionem: nam Maximiliamis nullo cum Francifco foedere tenebatur 5 im6 antea iniqud defertus erat k LudovieoXII. qui k Cameracenfi foedere defciverat, foloCaefarerelidoinVenetos,cum quibus Francifcus poftea contraria adverfum Caefarem padione ligari non dubitaverat. Ibi ergo perfidia potius, ubi foedera metitur proprium commodum, quo praevalente facilius ea rumpunt, ? ukm fecerint. Attamenfemper calliditati perfidae praeftat lermana finceritas, quae etfi aliquando jaduram dominii aliquam fubeat, nihilominus verae virtutis 8 c famae bonumt confervat longe praeftabilius. Infuper&quse fic perduntur, cumulatiora redeunt cum tempore , praemio juftitiae con Ve-^ nientiffimo, ut quae innoxii jura fua perdidit, praeter proprios novos cum nocentium damno juris titulos acquirat Et (i) ad ann. if i£. I Et reipfa id abunde fadfcum videbimus in Carolo V. qui anno 1519, Maximiliano demortuo in Caefarem fuffedfcus eft, incaflum pro fe contra difceptante, & omnia movente Francifco. Hic ergo acerbiffimo idtus vulnere cum propter illatam ab Imperio repudiationem , tum maxime propter audtam aemuli potentiam fecum ipfoftatuit omnem movere lapidem ad illum deprimendum. Occafioxleerat, quas illam quaerenti fpeciofiffima fe obtulit. Agente adhuc in vivis Maximiliano Francifcum inter Sc Carolum foedus per legatos Novioduni percuffum erat, quo inter eaetera fe obftrinxe- ratCarolus ad reftituendum Navarrae regnum Henrico Al- breto, quod parenti ejus Joanni Haeretico eripuerat Ferdlnan- dus Catholicus a Pontifice Julio II. in poenam contumacis hae- refis publicatum. Inflabat Francifcus, ut Carolus jam Cae- far promiffo flaret: at cum nihil praeter verba obtineret 5 in- terpretatus Caefarem omnino velle pro mi fli fidem violare, adHenricum Albretum affinem fuum avitae ditioni reddendum, Afpartum cum exercitu in Navarram mittit, qui capta primaria urbe Pompejopoli facile totam recepit, Sc infuper irrupit in Caftellam. Inexpedtato hoc armorum ftrepitu ex* citi Hifpani, fepofitis quibus ad invicem fervebant djflidiis, arma in Gallos conjungunt, atque incurios obruunt, recuperati eodem anno non folum NavarrS, fed capto etiam Afpar- toDuce. Depellunt praeterea Gaefarei Gallos toto Ducatu Mediolanenli,atqueGenuaedominatu, qui poftmodum fub Hifpanorum tutela fuit : Ducatus verd collatus k Caefare Francifco Sfortiae ultimo Ludovici Mauri didti filio. In Pic- cardiam quoque fe effuderant Caroli copiae, fed hic minus favente fortuna : recedere enim neceffe fuit , amiffis aliquot urbibus Artefiae, infuper in Cantabris Fonte Rapido, quem Fontarabiam dicunt. Hanc , cum per Angliae regem procurata effet pax, fuadente Boniveto Francifcus reddere violata pace renuit: fed refumptis armis praeter illam etiam Torna- cumperdidit. Haec fu6re belli initia, quod ab anno 1521, inchoatum per totius fere vitae annos inter Regem & Caefa- rem tenuit, induciis dumtaxas brevibus, aut his breviore fae- pe pace interruptum. Quae tanto temporis intervallo adra, majora fiint quam ut lingula perfequamur : fatis erit dare potiora. Poft amiffamlnfubriam gravior accidit Francifco jadtu- ra in Carolo Borbonio, qui Aloyfias regiae matris perfecutio- ne hereditatem fibi debitam injufM fententiS eripi, Sc fruftra N 2 Re- Regem de ea revocanda foJlicitari videns, ad Cxfarem defecit, kquoCxfarianorum in Italia Dux creatus erft. Sero indoluit Rex abitum Borbonii, adverfus quem in Italiam miiit Bonivetum $ qui facilitate Gallorum confueta multas Infu- brix urbes recepit ,‘fed pari etiam facilitate amiflx funt. Bo- niveto enim lxf petias Pyrrho Columnae Cariniani propugnatori laturus fu- fus eft, 11000. caelis,& Vaftio Duce laefo,atque amillis omnibus in fugam ado. Poft quam vidoriam poterat Anghui-' nius in Infubriam progredi, nec difficulter ea potiri, nili fa- pienter id vetuiflet Francifcus , eumque ad tutandam Fran- ciamrevoc&ffet, quam eodem tempore ex binis partibus in- vaferant, Rex quidem Anglus in Piccardia,Caefar in Campania poft receptum Landrecium & Luxemburgum. Quare majora veritus infortunia inclinavit ad pacem Gallus, in qua omnes Italix,im6 totiusChriftianitatis Principes inclufifunt, Anglo excepto, quia tum non volente. Inter reliqua hxc P fue- (a)Briet. adan, 154^ fuerunt pacta: ut Pedemontium integrum cum Sabaudia re- ftituatur fuo Duci j reddatur pariter, quidquid in Belgio, Gallia, Sc Burgundia vi captum effet: infuper Delphinus duceret in uxorem filiam Caroli cum dote Flandriae; aut, fi mallet* filiam Ferdinandi, Cx faris fratris cum dote Infubriae, quam k peractis nuptiis flatim adiret, manentibus tamen fub Caefa- reo praefidio Mediolanenfi & Cremonenfi arcibus, donec Delphino mas nafceretur. Verum Delphinus non diu p6ft acerba morte fublatus eft,* j^mq,- rupto praecipuo pacis figil- lo iterum omnia fpectare ad bellum videbantur, cum Fran- cifcus ipfe filium fecutus anno 1547. faltem in pace mortis neceflitati ceflit, qui vitam in continuis bellis duxerat. Sed Hernico nliofuccefTorifimul cum regno etiam bellandi animos videtur reliquiffe hereditarios adverfum Au- ftriacos* Prima in Carolum arma fumendi caufa haec illi fuit* Octavius Farnefius Dux Parmenfis, qui cum Caefare contra Fridericum Saxoniae Ducem militaverat , mortuo patrje fuo Petro Aloyfio mal£ fe aminiftrisCaefareis haberifenfit: quare veritus, ne fua ditione fpoliaretur, fruftra invocato Pontifice , qui novis cum Carolo tricis implicari nolebat, ad Henri- cum recurrit, qui protinus Octavio milites, pecunias , duces fiibmifit. Caefar quoque expedivit in Italiam Ferdinan- dum Gonzagam, qui£j4Favium4ebellaret, elque ditionem omnem adimeret. Itaque arct£ obfeffaeft Parma, quam dum acriter cives & auxiliares Galli defendunt, Gonzaga oppugnationem folvit, properavltque inPedemontium,ut ot>- ftaret progreffibus Brifacenfis Ducis Gallorum, qui multa ibi jam ceperat,& plura minabatur. Compofitis poftea con- trovernis, Octavio firmata eft pacifica poffeffio paterni dominii ,& accepti in con jugium Margariti infuper factus eft Gaefaris gener. Alteram Henrico caufam obtulere Principes Germaniae Proteftantes, qui fuftinendis Caroli viribus impares Henricum vocarunt in foedus, tanquam Imperii Protectorem & Reparatorem libertatis, attributis ei, fi capere poffet,Imperialibus urbibus Argentorato, Metis, Tullo, &Verduno. Has tres ultimas vb&aftu cepit 5 primam propria civium vigilantia, & paratae ad relinendum vires ferverunt indemnem. Initum id foedus erat ct Proteftantibus, 8 c acceptatum ab Henrico ad liberandum Hafliae Landgravium, qui aevicto Saxone fe libens vol&isque clementiae Gaefaris tradiderat, 8 c adhuc praeter expectationem omnium captivus tenebatur? reipfa reipfa magis quaerebatur religionis libertas, C#far autem agente Mauritio pacem cum Proteftantibus facit liberato Landgravio, 8 c recuperaturus , quae diftfado Gallus rapuerat , cum ingenti exercitu centies mille peditum* duodecies mille equitum, & fepties mille foliorum ad Metas oblidendas venitxi. KaL Novembr. an* 1552. ad quarum moenia quatienda 114. aeneae majores macninae allatae erant. Verum quia tempus hibernum imminebat, & propugnatores urbis permulti, atque fortitudine Ducis Guilii corroborati acrius, qu^m putabatur, reftiterunt, re infedta difcedendum Garolo fuit, amiflis, ut ajunt,40ooo. lucrum praeter infirmorum lae- forumque numerum non exiguum in caftris relidtum, quos omnes Guifius fumma humanitate 8 c cura foveri jullit i ac fanitati reftitutos donatOsque pecunra redire in patriam per- mifit. Et haec eft infortunata illa expeditio, qua Caroli gloriae politas metas , atq;exejusftematep/^^//mexpundtum, 8 c antiquum nonultra reftitutum efle Satyricorum ore jacSta- tum eft. Sed certe poft hanc expeditionem crevit adhuc Caroli gloria in expugnatis & folo aequatis Hesdino atque Te- ruana, in caelis ad Marcianum in Italia Gallis, iisddmque in Senarum propugnatione tam arcfte diuque preffis, ut illas eodem anno deaere coadri lint, quo Carolus regnis fuisatque Imperio abdicato totum fe Deo dedit.* quali vellent ejusdem k mundo recedentis triumphum gloriollorem reddere Galli triumphati, qui etiam triumphantes illius gloriae aliunde maximae nihil demere potuerunt. Quod fi ex urbis infelicitet tentatx nomine arguere licuit metas 8 c non plus ultra gloriae Carolinse, aequiiis fane ex iis,quae praecdTerant 8 c poftea fecu- ta funt, argui poterat, metas hic non alia de caula fuifle politas, quam ut tandem aliquando Carolus ab humana gloria, quae parum amplius ejus faftigium tenenti crevilfet ^plusultra iret ad culmen gloriae humanS majoris ,* cujus non meta, fed Velut medium 8 c mater fu8re Mediomatrices. Id quodopti* me advertit 8 c exeeutus eft fapiens 8 c pius Imperator, qui Bruxellis anno 1555. Kal. Nov. abdicavit fe flatibus luis, in Philippum filium translatis $ deinde Imperii etiam mole in Ferdinandi fratris humeros exculla fubfequente anno in Hi- fpaniam abiit,fecefsltque ad coenobium S.Jufti Hieronymia* norum in peramaena Extremadurae valle ficum- HJc ita vixit, Ut ficut in vincendis hoftibus vix habuit parem, ita in feiplb 8 c mundi gloria fuperanda non videretur habere majorem $ dubium relinquens, an majori virtute terras , an coelum op- P 2 pugna- pugnaverit. Unde ciim in terris nihil ei reflaret,quod vinceret, cadum violenti fui vidloriS expugnatum rapuit, pientiC- fim^ mortuus anno 1558* xi. Kal* Odlob. fupet Herculis aftrum in aeternitate fola figens non plus ultra , quod ex ejus columnis &geftis per brevis vitae decurfum facinorum multo» rum gloriS expunxerat. Sed antequam Carolus decederet, non propriis tantum , fed filii quoque palmis illuftris fuit. Philippus quidem , id fuadente inter extera Patre, quamprimum renunciatas fi- bi ditiones adiit, honeftam cum Henrico inire pacem ftuduit, miffoin Galliaslegato, qui paterni in fe Dominii translationem fimul Sc ineundae pacis aefiderium Regi exponeret. Cui &; Henricus annuere vifus, miffo Cardinali Reginaldo Polo, quo fequeftro conftitutx funt inter Regem utrumque quin- S uennales induciae, donec interea pax integra Sc conflans cu- eretur. Sed non tantum pax non cufa $ quin Sc inducix disruptae, arrepta ex turbis Columnenfes inter Sc Pontificem Paulum IV. ortis occafione : cum enim & Columnenfibus Hi- fpaniae feudorum jure fubditis flaret Neapolitanus Prorex Albanus, Henricus praetextu defendendi Pontificis Ducem Guifium adverfus Neapolitanum Proregem mifit. Hinc Philippus, queftus ab Rege Gallix violatas inducias, Sc ipfe exercitus alterius Ducem creat Emmanuelem Philibertum Sabaudiae Ducem t tiWBel^ffprSpo fi tu m $ efficit infiiper, ut conjux fiia Maria Angliae Regina armis Gallicas terras infe- ftet,utHenricum ab invadendo Neapolitano regno averteret , qu6 tuendi Pontificis fbecie tendere videbatur. Phili» bertus porro dclufis varia fictione Gallis,dum Marixburgum Mariae Caroli V. fororis, Belgii gubernatricis, operS extru- dum Sc nomine di< 5 tum Hannonix munimentum videtur petere, ex improvifo Sanquintinum Piccardix urbem ad Som- monam fluvium litam impetit 40. peditum, 8c 14. equitum millibus. Decreverat Henricus ipfemet fiippetias ferre laboranti urbi, fed arduum hoc opus Sc Regi periculofum ab ejus perfona confilio Sc virtute avertit Annxus Monmoran- tius, qui, tanto facinore in fe aflumpto, oppugnatores 4. equitum, fexdecim peditum millibus, & 14. tormentis tam ftrenue aggreditur, ut tormentariumpulverem atque prxfi- diarios pedites in urbem immiferit, iplecum Aippetiis ingreff fus, relidi exterius in caftris reliquS exercitus parte. Ad hanc dum exurbe redire parat, quia prius aviditate introducendi fuccursusminus ad redeundi difficultatem adverterat, neceff necefTe habuit iterum aggreflbrum valla perrumpere : quod quia ad majorem virtutis oftentationem ipfo meridie in con- fpe£hi hoftium tentare voluit, Sabaudus totis caftris recedenti a tergo inftans eum aflecutus eft inter Effignium pagum Sc Rizerollam caftellum tanta celeritate, ut Monmorantio nec aciem ordinatam liftere integrum fuerit. Commiflb igitur ifthic quatuor horarum praelio ingens Gallorum fecuta clades. captiipfeMonmorantiuscum filio, Duces Monpeniie- rius,Longavill#us, Ludovicus Gonzaga poftea Nivernen- fis Dux, Marefchallus Sanandreanus cum decem equitibus Ordinis, Sc trecentis nobilibus minoris not#. c#fi Joannes Borbonius Dux Anguianus, Antonius Regis Navarr# frater, Francilcus Turius VicecomesTurenae, 8 c ex minori nobilitate fexcenti $ ex gregariis peditibus & equitibus tria millia , ex quibus totidem captivi, ex Hifpanis vix centum, qui caefiefient, numerati. Incidit haec pugna anno 1557* i* 1 diem S.Laurentii ad S. Quintini fanum, unde Laurentiana, Sc Sanquintina clades: poft quam fi Hifpani uti noviflent vi&oria, & totum exercitum Gallicum melioris partis clade confternatum prolicuiflent ad pugnam , Gallia tota viatoribus patuiflet. Sed rediere ad oppugnationem urbis; & Gallorum equitum vexillis , qu# omnia eripuerant, adventanti in caitra Philippo Regi applauferunt. Acrihs deinde, ut femper fit urgente Principis praefentia, urbem aggrelfi, quam' Admiralius GoLinius, Sc per Monmorantium introdu6tus> nuper Andelotus pertinaciter defendebat, tribus violentia afliiltibus per fubruta cuniculis 8 c tormentis moenia irruunt * eamque armata manu capiunt 5 captam diripiunt, 8 c in pertinaces propugnatorespromifeue ferro f# viurlt, duobus Ducibus in captivitate fervatis. Magnum toti Galli# iudtum audita clades attulit, & cumulavit urbis deditio, ac timor ulterioris ad regni penetralia hoftium irruptionis: quare juflus ex Italia redire Guilius, omilfo Pontificis patrocinio, Sc Neapolis regno defperato 5 rogati infuper pacem Hifpani, ad quam conficiendam Monmorantius ipfe libertati reftitutus Sc adhibitus fuit. Denique de illa conventum eft anno 1559. Ca* meraci, padtis qukm utilibus Hifpani#,tam Galli# damnolis, etfi interea GuifiusCalifium Anglis, & Hifpanis Theodonis villam ademerit: per hanc enim pacem Philippo cefferunt 1 98. urbes aut oppida, redditis Henrico vicifiim dumtaxat uno S. Quintini fano, Sc duobus oppidis Hamo Sc Caftelleto; pro firmiori infuper concordi# vinculo tres Henrici fili# de- fponfie, primogenita Elifabetha Philippo Regi per Mariae Anglae mortem viduo , altera Claudia Carolo Lotharingiae Duci, tertkJEmmanueli Philiberto Sabaudo. Elifabethsc nuptiae cum Philippo Parifiis celebratae funt variis concertationibus & haftiluaiis, quarum gaudia funeftavit lubhiolus Henrici Regis cafus, qui tertia ludorum die, poftquam praecedente biduo fe bellatorem & equitem optimum prob&flet, fortuito fradrae in decurfu lanceae idtu vulneratus per oculum ad occiput usque, poft dies undecim ex lethali vulnere de- ceflit. ' Poft HenricUm bellis civilibus 8c haereticorum factionibus turbata Gallia fub Francifco II. CaroloIX, Henrico III. tantum nonipfafeipfam confecit. Unde inteftinis malis vellit depolita cogitare debuit non quomodo Auftriacis vulnera infligeret, fed quinam curaret fua per intemperiem dofrie- fticam orta. Neque fortafle illa unquam tamperfeCbS cicatrice obdubla coaluiflent, iiili medicam manum etiam Au- ftriaci adrtioviflent. Prop& jam erat i, ut praevalente Hugo- nottorum potentia in Chriftianiflimo folio cofOUSretur haere- fis, nili illud pro Catholica Religione^ quae ibi k Ciodovaea u$que fcfeptrUM'gefiefat^V‘Philippus fibi defendendum cum Gallis Catholicis fufcepifTet. Tres erant prseeipud Gallicae fa&ienes lub Henrico IIL Valefioruni ultimo > ipfius Hdifici Una , quae Regiorum Sc Polit icorum dicebatur 5 Haere&gdMm alteri fub WerffiSo B^BoffioTfavafrae rege Catholicorum tertia fub Henrico Guilio, quae confpiratio facra, 8c Henoti- coiipro fide Catholica fuit, vulgo Sacra liga dicta. Hoc trium Henricorum bellum ita gerebatur, ut prima factio alias duas haberetinimicaSf Mlnivls demUrn Henricus V&lefius Henrico BorboUiO a : dceflerit,eumque libi absque ftirpe ddcel- fiiro fiicceflbrem renunciSrit : Catholicorum vero pars primam tanquam Haereticis faventem habebat lufpectam, fecundam pa&m undique perfequebatUr. Acatholici pariter imprimis reliftebant Catholicis; & Regiis quoque,quos cum eorum DUce Joyofa in Pictavis ceciderat Borbonius, donec huic tandem reliquis factionibus debiliores fe junxerunt. Philippus, quem Galliae Rex Francifco fratre Andino turbulentis Belgis in Principem datOyriiiptiis ejus cum Elifabetha • Angliae regina Belgarum etiam patrona curatis, Antonio Portugalliae perduelli recepto graviter offenderat, poterat cum Navarneo vindictam quaerere : , fi hanc voluiflet. Sed Religionis zelus praevaluit etiam juftae ejus irae, ut arma, quae aliun- aliunde fatis occupata erant in paCando fao Belgio , verteret vel cum detrimento proprio ad fuftinendos in florentiflimo Ecclefiae regno Catholicos, Horum itaque foedus amplexus, mortuo HenricoIII. adverfus Navarraeum Henricum, Cui debebatur quidem propinquitate fanguinis, fed propter eam quam profitebatur haerefim negabatur a Catholicis regnum, copias fufFecit Philippus, quas haeretico regi poflent Opponere, Alexandro Farne fio Belgii procuratore iuccurrere juflb. PraemifitFarnefius Egitiontanurti Comitem, qui leviori quam ducebat militum manu aufus congredi cum Hen- rico, cujus virtutem bellicam adhuc ignorabat, ab eo caefus eft cum Notho Brunsvicenfi, Sc $oo. equitibus, Germano HelvetiOque peditatu ad ftipendia Gallica transeunte* tot 6 - que annonae, rei tormentariae, & impedimentorum apparatu iphoftiumpoteftatem veniente. Itacumhofte,cujns robur 8c potentiam nefdias* temere confligere vidforiam ferfe perdi* difle eft: & hujusmodi duces fimiles fiint praematuris flori* fcu^, qui ad primos folis calores explicatam foliorum Scotorum pompam improVifae pruinae decoquendam objiciunt $ pracocibtis frud:ibU 9 ,qiii, dum tardiores pingui fanOque fiic* co pleni maturefcunt, exfucci &c vermibus corrofi decidunt, Hehricus autem fp otiis dives* & nominis fam& celebrior Pari* flos aeceflit,eOs que ardtaobfidione cinxit. At non diu adven* tumfuum diftulit Fdrneffius ipfCy qui cum felefto* exercitu* accelerato ex Belgioitinere* Parifienfibus extrema fame deditionem meditantibW attulit commeatum. Pugnandi co** pilnonfemelfaftSillum ad decretorium certamen inducere Volebat Henricus ^ fed iTle fe non pugnattitri, at Urbem libera* tum aCCefliffe dictus * eonftanter declinavit 5 & infped:ante Henrico tantum annona intulit ampliflimae urbi, quantum fufFecit, ut leVi-plahe pretio venderetur. Quare chm defpe* raret Henricus Lutetiam amplifts fame Obtineri poffe t ad oblidendum Rothomaghm tr anfiit: fed hic etiam conatum ejus elufit Farnefius, qui, poftquam iit hanc quoque urbem * quae m vi€tum ad multum temporis fufficerent, invexifFet, Pari- flos revertitur Sequani in Navarraei vix advertentis con- fpedtu trajedrS, & hinc in Belgium, nullum exercitus detrimentum pafliis, licet femper & tergo inflaret hoftis. Quae Farnefii expeditio magnae viatoriae loco prudentibus habita eft, eumque verum Gallicanae Ecclefiae Fabium fecit, qui cun£tandoreftituerit rem Fidei. Sed 8t Henricum ipfum melius detreftando vicit , quam fi pugnaflet. - Hic enim 0^2 P ru * prudenter animadvertebat, folo fe jure fanguinis, nifi religionem mutaret, vix ad debitam fibi dignitatem regiam eluctaturum, praefertim cum Hifpani Guifium Turonenfi car- cere elapfum Guifii Henrico III.jubente occifi filium deftina- rent in regem, 8c hujus patruus Dux Meduanus facri foederis { mmipilus 8c Catholicae Franciae Prorcx Hifpanorum auxi- iis fretus ftrenuS rem ageret. Idcirco ad quod dudum fit- pernoinftinCtu agebatur, tandem ejurata! haerefi Romanam fidem folemniterprofeflus adS.Dionyfium,* 8c Carnoti,quod Remos adhuc foederati Catholici tenerent, allata! TuroneS. Remigii ampulla! unCtus eft in regem fiib Henrici IV. nomine, I. ex linea Borbonica. Quo faCto plurimae urbes, quae dumtaxat tanquam haereticum abnuebant recipere, jam illi ut legitimo Regi cum Lutetia ipfa fe fubdiderunt, Fsedera- ti autem eorumque fautores Hifpani converfionem iftam , fidtamcaufati,hoftes effepergebant, atque regios perfequL Unde Henricus Philippo bellum indixit, 8c ipfemet contra Velafeum Caftiliae tonneftabilem ad Fontem Francicum Burgundiae proceflit: ubi cum magnoutrinque ardore pugnaretur, Villario &BironioFrancise Marefchallis laefis ,Rex periculum ardiit, qui, nili Meduanus Velafco fe jungere diflu- liflet* aut capi, aut caedi ea dic poterat. Sed evant fortun^fui divintfqj beneficio, pro quo actae DEO Parifiis gratiae 5 & beL lum dcincepsper Duces continuatum. In hoc pertriennium rem bene geflerufitFfilprtfUITT^Imer acum enim, quod jam fub Alenconio Henrici III. fratre fuperius memorato Gallis traditum erat, primo anno receptum, Sc in Piccardia k Petro Gusmano Gaftelletum, atque Dullendium ViJlarfio caefb captum $ poftea Califium ab Alberto Auftrio , denique k Portocarrero Ambianum, quod Henricus ipfe longa obfidio- nc recuperavit. Interea agebatur Romae Henrici cum Ec- clefia reconciliatio,, quod antea, dum haerefin profiteretur, anathemate ab ejus corpore fejun&us erat 5 8c ne in gratiam iterum reciperetur, ejus adverfarii fimulatam effe religionis mutationem contendebant. Sed cum fincerus regis in fide animus demum probatus effet Pontifici Clementi VIII. is ilium denuo in Catholicae Matris finum admifit 5 fimulque egit, ut Galli atque Hifpani mutuo pacis vinculo ne&erem- tur: quod poft multas altercationes ra ruod feliciter domiti BeneharniS 5 8c RupellS expugnati r ftkit pr 3 ecipue confiliis& induftria Cardinalis Richelsei. ? pacatum regnum proprium externa bella fufeepit, quibus utramque Auftriacae domus lineam Germanicam &Hi- fpanienfem implicuit. Et Philippus in Hifpania, 8c Ferdi- nandus in Germania pacifice praeerant ditionibus fuis,cum in utrum que arma Gallica infurrexerunt. Hxc primhm mota jiunt ad manutenendum in Ducatus Mantuani pofleflione Nivernenfem Ducem adverfusGaefarem, cujus erat Imperii Feudum conferre. Unde jufta Ferdinandi & Hifpanorum indignatio, qubd Nivernenfis,homo natione* genio * & debito propter avitam poftefiionem Gallus absque fupremi domini juffufibi ufurp&ffetPrincipatum illum, in quo partes Gallicas fovendo pax erit. Quare rion immerit5 confonat Cicero dicens pacem unam e/Te, (c) qUa non modo ii, quibuis natura fen- Jum dedit, fed etiam te cla atque agri Ut ari videntur r ; cujus (d) nomen dulce eft , res vero ipfa cum jucunda , tum fulutaris* C on* emit (a) Sylv. 1 .2. Comment* de Alphonf* (b) 1 . 1 9* de Civit, c. i r* & 12* (c) Philipp. 13. (d)deleg. Agrar* emit Poeta: (a) pax optimarerum^ quas hominivenijfe datum eft: pax una triumphis innumeris potior. Primum igitur debet efle Principum , primum populorum ftudium, ut eam, cum viget, fartam tecftamque confervent 5 cum turbata eft, optimis quibuscunque & celerrimis mediis reftituant. Nec aliiisfit armorum finis, qu v am ut teneantur, ne pax turbetur $ adhibeantur, ut pax recuperetur: quandoquidem & pacis turbatores vel inviti pacem quaerunt» quamvis in jufte & injuftam : nam (§ pergit (b) Augufti* nus, qui pacem , in qua funt, perturbari volunt) non pacem oderunt ^ (ideam proarbitriofm cupiunt commutari: non ergo^ut pax fit lunt\fed ut ea fit , quam volunt . Denique latrones ipji , ut vehe* mentius Qf tutius infefti fintpaci c&terorum , pacem Volunt habere Jbciorum. Quod li ita, quantb magis illi quaerenda eft, cui ex regendi munere incumbit, eam tanquamprimufubditorum bonum ptocurare. Haec ampliationi regni, gloriae ac commodis propriis praeponenda eft, nifi graviffimis de caufis aliud juftitia poftulet 5 (c) quid eft enim, quod Trine ip em melius pradi* cet» quam quietus populus ? nam in hoc gratia Tegis extollitur , & firvatur jftin aquitate pacis populum cUrigat, in juftitia vigore confervet, <, t; hefio^ patrem, depofcant «omnes. Et inapri- tmsVi&iboneftam petant: quae ut talis iit, ne£ eos nimium kjnavos efte decet , ftepe tamen iupplices, & fua infortunia rallos 5 nunquam verb extremam Yiwqrum vim, e^|e^tai;f., ne cum aperta fervi tute turpes.padtione^ft^ Videant etiam iidem, ut pax fit jftmplex , & line Fuco 5 quae fi- ftofr differat; nam (d) pace.(ufpe 0 a mim . bellum Qptimum & Unicum belli finem quaerunt. Nam illis imprimis pax pulchra eft & decora 1 quantum enim eft, (g) cumviUoriam prope in manibus habeas % pacein non abnuere ! ut fiiant Omnes te £jf ftqciperejufte bella gf finire. Eisde quoque utilis eft, tufti quia bello e jusqUe moleftiis liberat, S _ tum (a) Sil.ii. (b)ubiTuprai (cjCafllod.ihepa (d3Ta&t.4.HiftGrv (e) Csef. 1, 1 . de bell. eivil. (Q Liv. (g) Idem £ 01 tum quia mitigat vicflorum defperationem, quibus faepefuit (a) una [alus nullam [per are falutem. Denique 8c iplis tutaeil propter incertos fortunae caftis, quae non raro ad extremum & vicflis vicflores efficit : unde acquifita femel viatoriae fama noneft exponenda volubili fortis aleae, fed retinenda Sc firmanda tolerabili, benigna, bonaque ac conflanti pace, quae (b fin noftramanu efl > fperata verb de vi (florum infirmitate fe- quen s victoria in divina poteftate* Jam verb fi tantum, Sc usque adeb ample(flendum bonu efl pacis, expediuntne magis Reipublicae bellicofi, an pacifici genii, praefertim in Principe ? Bellicofus genius ad pacem firmam neceflarius videtur: nam (c) fipacefrui volumus > bellum gerendum efl t, fi bellum omittemus , pace nunquam fruemur . Quam ergo bella funt neceffaria, tam necejTarii funt genii bellici tiliis enim gerendis apti non funt pacifici, qui potius ad ignaviam propendent, & nimium pacis tenaces emolliunt Sc enervant fpiritus & animos populorum* Habent Sc hoc commodi Martiae mentes, qubd, dum tales fciuntur, arcent k finibus filis hoftes, qui non facile audent eos invadere, fcien- tes, (d) nihil audentibus inexpugnabile , nihil fiat is munitum contra ammofos. Praeterea hujusmodi generofae animae gloriofa Sc ampliora reddunt regna, aptiffimaeq^ funt ad quidvis magnu perficiendum, Sc quodvis periculum fubeundum pro falute publica, ut videredhi u Cyro ^M acedone * lulio Caefarey Ga- roloV k alffsqueirtiififfieris* Fortes quidem genios, quales in Augufto,Trajano, Anto- ninis* Carolo I. Sc V. eorumque fimilibus fuerunt, reefle probamus j at non beiiicofos Cyri, Alexandri, Caeftris, quorum regna ficut vioienttthellicS fundata Sc eonfiituta funt, ita e'2* dem violenti^ diflbiuta Cum authoribus filis interierunt* Poteft quidem ejusmodi indoles Martia & tueri parta,& nbva parere fed pronius efl, ut (d) Principes, &populi ^quijfuntfoliti vivere bellis , vix pacem inter fe vel cum vicinis ferre pojjint $ ple- runque enim inter fe absque gravijeditione non aguntfisuntque in rebus domeficis adminifirartais promptifiimi (S f&vifiimi * Nec metuendum efl, ut in pacificos ignavia irrepat, & per eam ruina populi: nam etfi (f) diuturna quies , & fecuritas d bellis extraneis non conducat potenti bellicosoque populo , fed infirmo : j qui tamen fincerae paci ftudent * ludorum artiUmque exercitationibus inertiam expellunt $ aut, quod paffim evenit, non finun- (a) Virg. (b) Li?. 30* (c) Cie. Philip* (d) Plut. ift Alex» (e) Dan«us in aphorism» Polit, ex Polyb* i. 4. (f ) Idem eX ThUcyd. i* a. . ■*§ ■; ir ■& i finuntur a bellicofis, qui utplurimum turbatores fiint, diu quiefcere. Hinc ab extraneis exercitati veram fortitudinem, quae in fuftinendo eft, acquirunt, qua Sc libi 8c Reipu- blicae invincibile columen ftatuunt, pacisque ftudio gloriam, opes Sc potentiam augent: eft enim (a)concordia mater omnis felicitatis, qua a finibus depellit hoflem, auget opibus regnum* orna- mentisilluftrat/pr&fidiis firmat . Sane plus a Friderico Pacifico, MaximilianoL &Ferdinando I. pariter pacificis magis quam bellatoribus,dilatata eft Auftriacorum potentia,quam tot bellis Caroli, quae fi firmamentum Sc gloriam attulerunt, id habent inde, quod illa nonnifi laceffitus gefferit. Denique nemo divinior Princeps Sc populus, quam pacificus & pacator, quia nemo DEO fimilior, qui DEUS eft (h) non dijjenfio- nis^fedpacis. An felicitas Reipublicae confiftit in bono pacis ? ficenim juxta Xenophontem (c ) dicuntur beatifiima refipublica* qm plurimo tempore in pace vixerunt. Infuper ad felicitatem nihil magis facit, quam linio, quae pace conftituitur: (d) optima enim eft concordia, & ut und confient iant civitates, gentes * familia* ac cunBaftgillatim naturaUgefnfS ordinem fequantur , qm omnia diftinxit & compofuit* totumque hunc mundum unum ex pluri - busfecit. Vu • -- ; ' Certum eft Principatus ac Reipublicae finem efle felici* tatem,&falutem publieathy cum (c)imperium nihil fit, nifi cura/alutis aliena * ut Japientes definiunt* Ut enim horum (f) antiquiflimus 'dit, hunc fibt Unem proponit honeftus Princeps , ut fubdttosfelices efficiat $ Gf tum /ane pra eat er is* qui ab eo gubernantur* imprimis eximius eft* cum illi beatam vitam agunt, qui feipfos ei commi ferunt* Cui^a^ftigulatur primus Ethicae parens Socrates, eum appellans rephfb6hum , (g) qui non fe fotum bene regeret*fed etiam illis, quos regat * felicitatis caufafit. Eft a u tem felicitas duplex, una principalis, minus principalis altera. Illa confiftit in exercitio virtutum $ haec in pace externa, honore Sc gloria publica, inopibus, abundantia Sc fplendore. De utraque loquitur Cicero, chm ait: (h) ut gubernatori curfks fecundus* medico falus * Imperatori viBoria $ fic moderatori retp. beata civium vitapropofita eft* ut opibus firma, gloria ampla* vir - tute honeftafit Refp> Sc alibi : fi) eb referenda funt omnibus iis, qui pr&fhnt ali is* ut ii* qui eorum imperiofubfunt * fint quam beattjfi - mi $ qmdfit*fi & honefte & commode vivant . Porro principa- S 2 le (a)]oan. Demeti*; in hift. Polon. fb)i*Gor»a4. fc)lib» de Ve£Hgal» (d)Nazianz. orat. I. in Jul (e) Ammian. Marcell. Jib. 2 9, (fjjamblic. ep. ad Dyfcoliurru (g) napud Xenoph. 1 .3, memorabil. (h; lib» de Xep» & 1 * 8. ep. ad Atcic* (i) ep. ad Q^Frattv. le illud tantum eft, ut fine eo minus principale fubfiftere nequeat ,\(a) a cceli enim filio, i. Imperatore, inquit Sinenfis Phi- lofophu s, usque adplebejos homines una omnes in reda fua per fana compofitione conftituant oportet fuum principale, quo perturbato feu negleffio fecundarium nequaquam jieri pote fi, id eft, familia , regnum , Imperiumque gubernari rede nequit. Primaria haec felicitas &ipfa duplex, qua omnino refpubli- cafelixeftenonpoteft, dftque honeftas publica * five virtutum moralium communis 8c publica a£tio atque exercitium j quod maxime fpeitari debet in Politica. Alia eft felicitas cum gradu eminentia, quae perfectiorem reddit felicitatem ab- folutam: ea autem eft vel Contemplatio , i. exercitium virtutum intelleftualium, feu cognitio 8c confideratio earum rerum,quae hominis intelleCtum in hac vita maximi perficiunt^ vel eft Religio,, i. exercitium verae pietatis 8c cultus divini tam in dodtrina quam in ritibus, quod eft primum 8c fummum fundamentum omnis politiae o c felicitatis, quam ver& per- feCtam in fola vera DEI Ecclefia Catholica conftat efle, quia in hac fola eft: Sincera Religio. In his duobus primariae felicitatis membris ftat verum hominis regnum , poteftas, libertas, & felicitas, de quibus Seneca: (b) imperare fibi maximum imperium eft . 8c Nerva: mens bona regnumpojjidet; quod,etiam- finonadfit externa pax* fplendor, gloria, 8c fortuna $ eripi nullatenus poteft. unde re<3:§ in mediis etijam bellorum calamitatibus felices dfcemto-eOTj^pud quos exercitium virtutum Viget: quod {and pronunciare poflumus deAuftriacis, qui tot inter concitatas ad verius fe turbas nunqua k germana pietate & virtute recefterunt. Quare de illis meritb concludamus cum Ethicae noftrae totiusque Philofophias Principe: (c ) cum igitur familia tota virtute tantum pr&ftet , ut ejus vir tus reliquorum virtuti omnium pr a fi et ,juftum hanc farni* liam ejfe regiam, & omnium dominam, in quos fcilicet adeb ju- ftos dominii titulos acquifivit An potior eft libertas, an pax ? Sive, ut (dj Cicero hanc quaeftionem explicat, anexpeaiat propter libertatis confer- vationem, ut civitas, feu regnum periclitetur omnibus fiiis bonis, 8c exponat fe internecino bello ? Qua de re olita con- fulta tum inter Galliae civitates refert Tacitus ; iibertas^anpax placeret ? Libertatem autem intelligiiiius hic civilem, i. jus regendae per fe Reipublicae, quod plenum eft in ftatu populari, tem* (a) Confucft, 1. Scient*Sirlic* (fyep. iij. ( q ) AriftocJ. j.Politic.G. 12* (d) Ep 4 ad Atc k 1 .9* ep. na» temperatum in flatu optimate 5 Sc libertatem quidem, qu£ iion obtenti certum reare futura aeftimanti imineat exitium abeo, adverlus quem pro ea retinenda pugnatur. Multi { >rxfertim ex multitudine libertatis mania laborant, Sc ma- unt cum Catone mori, Sc propria ferwtium fugijfe manu *. qukm uni parere 5 idque propter lpeciofiim libertatis nomen & commoda, quod femper inclamant * Sc pro feditionum ar* morumque luorum face ac duce praeferunt. Nota funtSido- piorum in Darium Ochum, Saguntinorum in Annibalem,. Numantinoru &Carthaginienfium in Scipionem Minorem, tragica exempla, qui vitam Sc fubflantiam omnem potius vo«- luerunt flammis ablumere, quam cum pace oppugnatoribus fe dedere 8 c fervire. Quo non mortalia pebtora cogis libertatis facra fames ? Laudarunt antiqui, ob/ejjum Poeno gejjit quod Marte Saguntum \ fed id refla ratio nunquam laudabit. Nam praeterquam qubdlibertas penitus cpnliderata nihil aliud fiE qukm plurium unius loco dominorum eledrio, ratio diflat*; vitam tanquam fundamentum omnium bonorum tempora-* lium,atque aeternorum occafionem,tam in uno homine quam in toto populo, pluris efle quam libertatem. Unde DEUS' ipfe pro beneficio imputat non perdere homines* fed in fervi- tutem tradere 5 Sc fuadet Hebrxis , utfe Babyloniis (a) fub- mittant, ne pefle &~fame intereant 5 internecio enim populi in hoc rerum genere maximum haberi malum debet. Refld igitur Thebanos > qui Alexandro Macedoni ad prseftandum fervitutis parenti exhibita? : obfcquium YPcanti feftiterunt* dixit Diodorus Siculus, (b) dHitriiJpiritU forti magis quMhpru^ dente internecionem patria accerfivijje . Meritb etiam Catortent Sc Scipionem, qU} poft vi floriam Pharfaljcam Cxfari cedere noluerunt, ait ^/^W^^f^g^^lutarchUs, tanquam qui t viro$ multos & egregios in Africa perdiderint^ nuito opera pretio. Optime fecerit, qui cum (d) Epifteto fe gerat Sc fentiat* liberta^ temnon aliena vi, fed pravis opinionibus amitti. Eftne aiiquod inter bellum Sc pacem medium ? Negat 1 (e) Cicero, aitque neceffario Reipublicx flatum ailt in pace debere elfe aut in bello* Putaret aliquis Inducias efle medias* qubdtunc pax non fit, quia necdum ad paffiories vetitum f nec bellum, quia (f) inducis bella fufpendilnt > Sed fi per inducias bellum lufpenditur dumtaxat, Utique manet, 1 bellflm enim flatus eft nomen, qui potefteffe, etiam cum Operatio-- T nes (sQjeirem.i/. 13* (b) lib.iS. (c) iriCdfar» £d)apu ( 5 > quafiper occajionem^Vurroni pax cafirorum. Qubdfi pax impetrari non ponite induciae faltem extorqueantur , quae licet apudmodb di£tum Thucydidis Scholiaften dicahtuf turire bellum frequenter tamen generant flabilem pacem, aut cert& tempus fubminiftrant ad Delium majori apparatu, & minori damno gerendum*, Quomodo vi&Orideft utendum ? Cumhxc fitffimmum ad acquirendam paeefti momeiitum, qui ea optimi uti n6* rit, novit 8 c optimam fibi pacem comparare. Qui ufus tanti eft, ut (c) redi vidorid utiprzelarimjtt^quam ipfum*bincert * Illud imprimis fer^ndUJ^jylUiun^ y.i£tori& eb fto- ftis non eft, ut pacem anipleati velit, vi&or celeritate utatur ^ ne ignavi& partum lucrum amittat»utque novis vi&oriis hoftem ad pacem cogat. Sic enim poft Gannenfem pugnam non progredi nocuit Hannibali t Alexander autem interrogatus, qui tam lubitbM tantam potentiam eMdtatus e flet ? reponebat : nihilprocraftinando: id quod illi felicitatem Fatorum attulit etiam in Gordio nodo folvendo, quem absque ulla in eo extricando mora enfis idhi abfeidit. tibi verb hoftes inclinaverint ad pacem, laudabiliflimum eft vieftis nihil eripere, nifi quod pacem impedit. Majores nofiri religicfijjimi mortales , inquit (d) Salluftius de veteribus Romanis, nihil vidh eripie • bantprzter injurh licentiam. Dignum Ghriftiano diftum,nihil diftans ab his, quae docent noftrae religionis Theologi, finem belli ede amovere ea, quae pacem perturbant: quod eft (ut ante Nini tempora,referente Trogo, mos fuit)proprii imperii (a) Ariftot. 1» 8. Ethic. (b) LivwPlut. Jtiftirn&C* (c) Plut* id Nicia* {'d) de Jugurth, belta* perii fines tueri magis, qukn proferre,/a) forte enim non pertinet ad viros bonos gaudere de imperii latitudine . Et hoc eft , quod fapientes monent , uti moderate victoria: quod non tantum humanitatis eft atque clementise, fed faepe 8 c confiliij quatito nimirum fieri prudenter poteft jure in vi£tos abftine- reyfeueos mifcendo viatoribus favore aut habitatione 5 feu relinquendo imperium iis, qui habuerant 5 feu imponendo praeiidia, tributa, alii que fimilia* onera & condiciones, quae vhftos magis obfequentes & affedros reddantpoft vi£toriam, quam antea fuerint pertinaces & averli. Non abs re Petrar- cha vicftorem admonet: cave,ne te vincat ira , fuperbia , crudeli - tastfuror^rabies',hifuntenimviBoriacomites^ Gf vitiorumhoftes , tfrtjuibm fape clarijjimi vidores turpijjime vidi furit* Rarum moderationis exemplum in Garolo V. habemus, de quo narrat Guicciardihus, quod infigni de Gallis vi bellumque contra Chrifliani nominis ho- fies adornandi ; & majorem copiam de amicis bene merendi minimi* cis vero ignofcendi habiturus ejjet* Qui fic fe primum , deinde toftes jam deviftos Irifuper humanitate fuperat, optimo jure de illo dici poteft, qu6d & viCtor fit fortiffimus, & fcientiffi- mus* Et Ilis viftoriis earfimque ufui folum competit, qubd (b) nuUumjit lucrum vid$ri£ majus. PROLUSIO IV. Hungaria regnis. Q Uodmodb diximus de clementi vnftorise ufii, praeclari fervavitRudolphusL cujus erat ille de clementia ex- perimentalis fenfus, pceniterefe> aliquandofeverum 5 mm- quam autem } placabilemfuiffe, Offendit vel maxime mitem genium fuum in ea vi£toria* quam de Primislao I 1 L cognomen- to Ottocaro ipfa in acie eaefo illum adeptum efie retulimus. Nam occifi Regis filium Venceslaum IV. paterno regno im- pofuit, traditi ei in matrimonium JuditM fiMfuS, cum qua ille* mortua Gunegunde matre, nuptias celebravit tanta fo- T 2 lemni- (a) Auguft» de Civ. 1. 4 . c. t f. (b) Xenoph. 1. 1 . de pasd. Cyr. m ( i;i lemnitate&fplendqre, ut earum tempore Albertum& Ru- dolphum Caefaris Filios * & Marchiones Brandeburgenfes Ottoncm & Hermannum cum centies prop£ mille quatuor Principum comitibus plurium dierum convivio & hofpitio liberaliter exceperit. Impendio fan£ ingenti , fed quod ite* rum Csefarvelut nullaexpartedebitum magnificentia tanto Principe dignS muneratus eft # : vertente namque anno Por- phyrogenitum ex Juditha primb natu Venceslaum nomine V. ipfe Imperator facri fontis lavacro abluendum ulnis fuis excipit Egrae, quam donat infanti, additis multis oppidis & arcibus Misniae atque Lufatiae, haud pridem adCsefaream po- teftatem devolutis* Adjun£to infuper utilitati honore, Bohe- mix Regem creat Eledrorem perpetuum cum Csefarei Pincernae titulo. Ita qui neceffitate feverus fuerat in parentis Ottocari faftum, fpontane r a deinde munificentia placidum fe atque amabilem exhibuit pio illius atque modefto filio Ven- ceslao. Qua quidem manfuetudine & clementia, alieno ad haec animo ab omni per vi&oriam dilatandi (quod poterat/ dominii ambitione viam aequis rerum aeftimatoribus videhE tur ftruxifTe Rudolphus pofteris fuis , qua juftum fibi aliquando gradum facere pofTenfc ad Bohemiae jthronum con- fcendendum. Et revera poft a Vi Rudolphi obitum primus illuc pedem intulit Rudolphus nepos, Alberti Caefaris filius , quioccifo absque liberis VenceslaoV. coronam Bohemicam petebat,dudfco fan guinis. |ure aJuditha Venceslai niatte,& fi> rore Alberti, qui proptereafiJii caufam armis promovit. Favebant Rudolpho fuffragiis fuis potior pars nobilitatis adver- fus Henricum Carinthiae Ducem, cui ad regnum afpiranti Anna uxor, Venceslai foror, propitiam auram reddebat* Sed •ptx valuit Rudolpfttfs,qui paterno fultus auxilio, & nobilium promillis fretus Pragam advolat pulfo HJenrico: verum exiguus ad eum excipiendum concurfus docuit, multos efTe, qui ubi de futuro negotio agitur, aftituros fe pollicentur $ paucifi* fimos autem, qui ubi onus praefqns fuftinendum dt, humeros fiipponendo lincerum-m promiflione animum fuiffe oftendant. Quare Rudolphus , ut nobilitatem fibi ar6tifis devinciret, ante omnia matrimonium iniit cum Elifabetha Venceslai IV* uxore vidua, rarse virtutis fcemina, quae chm toti regno effet perquam accepta, maritum quoque redderet gratiorem. Deinde cum aerarium regium exhauftum pecu- ni&, & debitis plenum reperiffet, ipfe* ne publicis impenfis gravarentur fubditi, proprio argento alieni seris obligationes diffoh * i- •ii' i i diffolvit. Denique ut fibi adverfantium, Sc contumacium lucraretur affedhim , ablegata feveritate tam commodis atque humanis erga eos moribus ufus eft, ut Mitis nomen fibi vclhicacquifierit, vel confirmSrit. At quia nunquam de- funt animi obftinati adeo atque pervicaces, quos benignitas induret potius quam emolliat, Rudolphus, etfi jam Pragae ab cis, qui aderant, in Regem eledtus * Sc 1 Moguntino coronatus, necefle habuit in rebelles aliquot proceres exercitum ducere, &praefertim in Straconikium, qui non femel ad comi- tia vocatus parere abnuit. Hunc igitur munita Horasditii arce cum fixi fimilibusfe tutantem tormentis & operibus oppugnat Rudolphus, qui eo in conatu dyfenteria ex nimio frudtuumefu, an veneno dolose propinato correptus, cum nollet ab oppugnatione defiftere, ex profluvio ventris moritur anno 1307. cum vix uno regnMet anno. Poft Rudolphi obitum,ciim Bohemorum animi denuo in Henricum Carin- thum inclinarent, Albertus pro Friderico altero filio fuo iterum copias in Bohemiam ducit * Sc Bavaros, qubd Henrico praebuiffent auxilia, populationibus muldtat. Jlmque firmiter iri animum induxerat arma non deponere, donec filium in throno ftabiliat: fed inexpe&atum dirtimque ejus parrici* dium per Joannis nepotisficarios patratumobftitit incepto operi 5 neq$ jam ipfum Fridericu , qui csefo patre de fublimio- ri Imperii culmine contendebat, multa laceflebat: Bohemise cura* Quapropter Carinthus rediit ad Bohemicam coronam : fed hac propter crudelitatem ipfis Bohemis petentibus ab Henrico VI. Gaefare exutus locum ceflit Joanni Cadaris fi- lio, poft quem tres ejusdem ftirpis Carolus IV. Venceslaus VI. Sc Sigismundus^Qgf^res. iimul ac Bohemiae reges fuerunt. In Sigismundi autem ex Luxemburgenfi ftirpe ultimi locum repofitus eft,qui ejus filiam habebat uxorem Albertus Auftriacus,filius AlbertilV. Archiducis Auftriae in bello ad- verfus Jodocum Moraviae Marchionem veneno extindK* Hic Albertus eodem anno Bohemiae atque Hungariae Rex, & fimul Imperator hujus nominis II, creatus, certamina aliquot adverfus Moravos, Polonos, 8 c Huffitas feliciter confecit, multique alia praeclari ad Ecclefiae Catholica emolumentum confe6hirusfperabatur,nifieum, &poft annos aliquot ejusdem lineam in Ladislao Pofthumo filio, regnique fuccefi fore praematura fata fuftuliffent. Poft Ladislai obitum ad Bohemorum conventum pro fuccefforis elecftione indidfum U tres 0 tres Auftriaci, Fridericus Csefar, Albertus 8 c Sigimundus Archiduces cum non paucis aliis candidatis competitores accedebant, tanquam qui defundlum regem fanguine proxime contingerent. Sed repulfam pafli ( praefertim Fridericus Ladislai tutor, cui plus deberi videoatur) diftulerunt aequitatem caufae urgere armis, donec tandem poft trium regum intervallum fummo, de quo difceptari nequeat, jure in Frideri- ci pofteros recidit Bohemica corona fub FerdinandoL CaTare. Ipfe, Ludovico II. Bohemiae 8 c Hungariae Rege in Mohacenfi cum Tureis pugna Danubii aquis aut paludibus fubmerfo absque ulla relidFa prole, in utrumque regnum fiicceilit cum Anna uxore fiia, infelicis Ludovici forore, in cujus maritum Sc filios utriusque regni jus devolvebatur. Hae binae ampliC* fimarum ditionum coronae abhinc flabilem in Auftriaco vertice fixerunt ftationem, DEO dilati juris patientiam perpetuo munere coronante 5 plerunqp enim cumulatiori lance ex- trufa revertitur Juftitia. Ut autem illuftre gemini hujus diadematis decus fiiae fronti additum confervarent Auftriaci, multis refiftere opus fuit turbinibus, qui ad illud eripiendum in eorum capita concitati funt. Praeter eos, quos a Suecis motos: efle narravimus, unus adhuc &perquam gravis in Bohemia defaeviit, cu-: } *us initium fub Matnia, finis fub Ferdinando II 4 Caefaribus. am 'aFerdinandil. temporibus ad fervandam quietem publi* cam permiflum ertfNBDWBWBbhemis potiori ex parte Pro- teftantibus, ut in ditionibus fuis templa ritufiio poffent erigere. Cumque anno 1616. ejusmodi templum novum Bru- nae meditarentur, opponente fe Abbate loci Domino caufa ad tribunal Caefareum delata eft, jufslqueab aedificando de- liftere, donec utriusque pattis rationes difeuterentur. At Bohemi nobiles fufpennonem hanc ad eorum propofitum evertendum excogitatam effe fufpicati,maturato labore templum perficiunt quod tamen in coronatione Ferdinandi, ad quam deftinatus Mathiae fiicceflor Pragam venerat,, mandato regio dirutum fuit. Hinc velut aperto Jani templo belli occano prodiit : nam Proteftantes Bohemi velut violatis privilegiis luis vehementiffime laefi in querelas primum, deinde coa6tis occultis conventibus in manifeftarn erumpunt perduellionem, cujusftabiliendae ac defendendae gratiiPragam ipfam in perfidiae arcem deligunt, in qua illam comuni * ledpeflimo confiho machinati erant* Obftu* Obftupuit ad delatum rei improvrfae nuncium Mathia$$ fitque primum furorem leni remedio fifteret, legatos mittit, qui ejus fuperhefa Majeftate juftiffimum fenfum exponant* & clementiam offerant refipifcentibus. Sed hoc fuit igni jam nimis ardenti oleum affundere: perduelles enim nihil Legatorum Caefareorum notam reveriti, violenta manu injedra eos per regiae curiae feneftrasin fubje£ta compita praecipites exturbant, quod mirum fuit, nec repentino terrore nec cafii laefos. Poft quod, quia patratum furore facinus fer£ fine longafimilium catena non definit , Jefiiitas eliminant, Regios muniis omnibus privant, & perduellem declarant, quicunqf indigniflimis iftis eorum adtis verbo fadtdve auderet refifte- re. Inter haec in ipfo belli apparatu mortuus Mathias anno 1619. fuccedentiFerdinando feditiofos perdomandos relin- S uit, quibus acceflerant Silefitae , Moravi, Hungariae atque' Luftriae pars, mult^que Germaniae religionis fpecie faventis auxilia : adeo multi ad Ferdinandi virtutem atque triumphum clariorem reddendum confpirabant* Praecipuum autem Bohemorum columen erat Fridericus Eledtor, 8 c Comes Palatinus Rheni, qui, ftimulante uxore Elifabetha An- gliae regis filia 8 c magnae ambitionis muliere, delatam iiBohje^ mis coronam, quam multis vanis nominibus Ferdinando ab- rog&rant, promptiflimfc admifit , moraeque impatiens nee ^xpeikatis fufficientibus adfe tuendum copiis Pragam petiit*’ Ubi Hungariae fimul atque Bohemix Regisiiirnpfit infignia. Itaque uxore gaudente, quae alias illi quotidie oggere-r feafcfe regio natam fanguine virum habere nec regem, nec re** gniiibi comparandi compotem, ex Ele£tore in Regem mutaH tus, Belliducis etiam, nomine & fa£tis ambit inclarefcerew Quamobrem Anglicis Hollandicisque fiibfidiis audtus per— duellium exercitum in apertum campum educit, qui poft- 3 uamAuftriam omnem depopulati enent, Viennam aece- unt, Gaefarem in ea degentem cum urbe capturi 5 fi, qualem: 5 vellent, conatus impiusi habeat fucceflum. Sed qui hucusq* machinamenta progredi permifit DEus, mirabiliter tandem oftendit id fadtum ideo, ut in authorum caput tanto majori cum eorum ruina reciderent, Sc tanto manifeftlus fieret illi cordi eflefalutem & gloriam Ferdinandi, cui his in anguftiis oranti e cruce dixiffe fertur: Ferdinande , te non deferam. Nere diu promifla diftulit coelum auxilia, quae ut divina efle intel- ligantur, de induftria ad eas extremitates differuntur*, in quibus vel nonadfunt* velprodeffe non poffunt humana. Ke- U 2 pente pente ergo k Viennenfium jam etiam intra moenia tumultuantium finibus excellit Turrianus Bohemorum Coryphae- us unus 5 quia Mansfeldius nothus, alter perduellium Dux, BuquojiCaefariani virtute luperatus, fradlas vires ad oblidendam Viennam conjungere non poterat. Quare u- terque ad violentum regni invaforem Palatinum redit, 8 c colledtis undique auxiliis fe, fi non fortiores, pares certO Caelari conantur efficere, ut quandoquidem de fum- ma rerum decernendum foret, aequis concurrere viribus pof- fent. Contra Caefar, magno opis adminiculo per Pontificem, Hilpanos,PoIon< 5 sque_accepto, adhaerentem libi habebat Georgium Saxoniae Klettorem, Maximilianum Bavariae Ducem, exercitus Auflriaci Imperatorem, & cum his Comitem Buquojum,Ambrolium Spinoiam,alidsque magni nominis Duces. Hi omnes anno 1620. ex di verfis partibus, & eodem prop£ tempore rebellium terras invadunt. Saxo vicinam libi Lufatiam paucis diebus fubegit. Spinola legionibus Hifpanicis Palatinatum ingreditur, in quo luccedentibus annis praeter alias urbes capta eft expilataque Metropolis Heidelbergaper Tillium,qui inter reliquas praedas Bibliothecam e Ipoliatis plurimis Germaniae Monafteriis per Palatinos congeltam dono mifit Romano Pontifici. Bavarus autem eodem anno Buquojo Comite in Bohemiam irrumpit , mul- tlsque circum urblh.usj exPU&n atis ipliim leditiolorum afy- lumPragam propius accedendo perterret. Attamen animi tantum habuSre perduelles , ut extra ipfam urbem aperto Marte cumCaefareis congrederentur, & quidem favente illis principib fortuna, ut nimirum proditores blando vultu falleret, & in meritam ruinam pertraheret. Nam Catholici leonum more in Acatholicos irruerant , vehementer impulfi pa- raeneli Dominici, Sacerdotis Carmelitani dilcalceati, qui Sandtilfimae Virginis imaginem, quamfuffoffis oculis totkqj facie per fummum Proteftantium nefas deformatam reperit, manu tenens milites ad vindicandam DEIparae injuriam ar- dentilfime concitarat. Quibus animorum flammis iplo pugnae progreffii crefcentibus, & laefae Virginis Numine alpi-, rante,ingentem denique de caelis, fufis, fugatlsque rebellibus palmam report&runt ad Albanum montem haud procul diffitum Prag&, quae audito cladis nuncio vidtoribus Catholicis fe tradidit, ut inuftas intrufae perfidiae notas celebrato pietatis triumpho elueret. Metropoli deditS totapariter re- ftituta Bohemia, recuperata Moravia, domita Silena, pacata &fui Sc /ui juris efle permifTa curri Germania Religio Catholici FridericusnecRex,nec Palatinus, nec Eledror, omnibus ditionibus rebusque fuis exutus eft, dum rapere voluit aliena 2 jk qui cum mimica regina fiiaElifabetha profugus, apud Bata- vos ut mendicus vixit 5 docultque ambitiofos, modum pone* ^ re cupiditati, nec iniqua vi in imperia 8 c regna involare, quae hsj ficutDEIeft,cui vult, conferre 5 ita ejusdem eft legitimos poflefTores a violentis invaforibus defendere. Septemviralis dignitas translata eft in Bavarum, cui 8 c Palatinatus fuperior additus* Imaginem B. V, Religiofus ille Sacerdos, fummo effundentium fe ad venerationem populorum qua transibat concurfu, Romam intulit, ubi etiamnum fub titulo Virginis I .de Vitftoria piorum obfequiis colitur. Haec eft nempe, ut eam conftituerat & appellabat Ferdinandus, Auftriacorum .exercituum Imperatrix; haec eft Auguftiflimae Domus, Ion* ge verius quam olim Orientalium Gaefarum, N 1 COPOEIA. Infigni hac vidtoria ita pacatum eft Bohemiae regnum * Ut hactenus omnia tranquilla fuerint: ingruentibus autem Suecorum armis ftrenue fe oppofiierunt Bohemi, atque inter* ruptis eorum conatibus offenderunt, relatae feditionis cuU pam, non fideliflimae nationis vitium^ fed privatorum dumtaxat aliquorum fcelus fuifle, qui libidine propria regnum totum* ut in ejusmodi turbis fieri aflolet, magnis calamitatibus reddiderunt obnoxium* Graviores in Pungaris regna infiirtexSre turbines 5 neque miniis diuturni* quSih violenti £ & qui , antequam regnum fub Auftriacorum ditione effet^ noiurar4in picinam Auftriamdefaevierunt: eaque proptei? t nobis altius repetendi funi* inde, ex quo parti etiam Hungarorum ope de Ottocaro vi£t:ori& Auftrise'ditionem AI* berto filio contulerat Rudolphus J aliqua bellorum jadta fhn£ femina* Gaefar quidem, aa conjungendum libi arctiori vin* culo Ladislaum Stephani Regis filium auxiliares copias adfe* tentem , ante didlam pugnam eum in filium adoptavit 5 fed confe6to praelio Germanos inter ac Hungarosorta erat dif* cordia, fortaffe propter praedae divifionem* Subinde anno 1290. Ibanus Ginfienfis Gomes (praedandi cupiditate,an alia de caufa, incertum ) Auftriacos fines Hungariae conterminos ferro & igne vaftat, pecoribusqUe aba&fs ali£que praedi adusque Civitatis Novae moenia raptim colle£t& redit ad fua* In quem Albertus vertente anno quindecim pugnatorum millia educit , captisque omnibus circum arcibus &: pagis Ginfium ipfum cum arce expugnat* Ab anno 1293* An- X dreas I dreasIIL cognomento Venetus (qui, dum ad capelfendum regnum Venetiisiret, Alberto in captivitatem^ Trigavienli Comite traditus * Sc dimiffiis erat cum jurejurando colendas perpetuO pacis & ducendae Agnetis Alberti filiae) dillimulat& promifforum memori^, Ginfienfibus aliisque nonnullis incitantibus* affinitatem ftatutam repudiat, 8 c bello appetit AI- bertum. Cui ad Neoftadium usque graffanti dum hic comparato exercitu fefe oppohit, ille domeftica feditione avocatus pace cum Alberto renovat, padtasq,* nuptias anno I296. celebrat* Occupato poftca adverfus Adolphum Attftriaco, Andreas per Caroberti Neapolitani fautores ad unicum ferd regni angulum redadtus denuo in Auftriam irruit, & male re- fiftente Landembergico, quem fibi abfenti fubftituerat Pr£- fedlum Albertus,plurimam partem obtinuit, quam tamen non multb p&ftfimul cum fui regni reliquiis 8 c vita dimilit* Exhinc multo annorum intervallo prae teri abente, tandem anno i497*HungaricacoronaAuftriae,quamprius inimicam habebat, iundra eft in Alberto, qui Sigismundum Csefarem * uti de Bohemia relatum eft , etiam in Hungarias dominia excepit* Albertum fecutiis eft filius Ladislaus Pofthumus, quem Elifabetha mater necdum quadrimeftrem, 8 c in gremio fuo vagientem * adhibitis rite ceremoniis* curavit per Strigonien- femMetropolitamin regem initiari, facrifrtique ei coronam imponi* Quo peradto ad Friderfcum Imperatorem litteras dedit, ut libi regi< 5 que agnato puero adverfus Vladislai Polo- norum Regis vim tutelam praeftaret, fublatdque aftu eeron£ faert cum hac & filio fe in Auftriam ad Caelarem recepit. In- terim,degente filb Friderici cUra rege parvulo,admifere Hun* gariPolonum, qui quadriefinio illis praefuit, infelici ad Var- nam Bulgariae urbem cum AmUrathe confli&u caefils. Cujus morte audk& omnes regni proceres vota flexerunt in La- dislaum Auftriacum, pro quo adhuc pupillo, nec Friderici patrui tutelae exempto Joannem Hunniadem celeberrimum Ducem regni Gubernatorem conftituunt. Hic, cum Fride- ricus petitum aliquoties juvenem regem jam per aetatem ad fufeipienda regui gubernacula maturum dare tergiverfare- tur, eum vi ad pignus chariflimum reddendum coadturus in Auftriae, Styriae, Carinthiaecjue vifbera penetrat, ignique ac ferro multam regionum partem vaftat, & magnam horni» num atque pecudum multitudinem abducit: ndve nimium crudeliseffet,inLadislai kfe nondum dimittendi propofito per- perflante Gaefare, Budam opim& onuftus praedi revertitur* Ocftennio Gubernatoris munere fundtus eft Hunniades , poft quod Hungarorum precibus 8c minis, vel podiis rei juftitia Sc adolefcentis regis maturitate 8c prudentia fub fe haufta motus Fridericus illum reftituit paterno regno, retenti tamen apud fefacr&coronS, quam apud eundem depofuerat Elifa- betha, velut fecuturae non multos poft annos mortis divinus, qua Ladislaus nullo herede relibto deceftk. Igitur Fridericus & Bohemiam 8c Hungai^fam tanquam Ladislao agnatione proximus ad fe trahere nitebatur* Et Hungaricorum quidem procerum adverfus Mathiam Corvinum multos habuit fibi fuffragantes, qubd k Sigismundo Al- bertus Auftriacus teftamento tonftitutus eliet Hungarise Rex, idedque in egis confanguineos transferenda foret hereditas 5 & qubdFridericus longe aptior 8c validior Corvino videretur ad retinendam contra vicinos Tureas JHungarorum virtutem &: gloriam* Duravit hiaec duarum partium fabtio in annos fex, quibus Mathias defebtu corona (aerae nec vulgo habebatur pro legitimo rege , nec ipfe fui defeftus con* fcius,utprorege fe gereret , poterat pleno jure negotiis publicis prblpicere. Ad quam rerum perturbationem tollen* dam, poftquam Mathias ad recipiendam coronam fruftrafse- viilfetinAuftriam,convocatafunt$opronii comitia, in quibus Germaniae quibusdam Principibus lequeftris inter Fride* Hcum Bc Mathiam ita conventum eft : retineret ititerea Mathias occupatum regnum, fed deficiente ejus ftirpe mafcula illud in Fridericum ejusque pofteros rediret Quare unanimi comitiorum confeniu Fridejicys titulo Regis Hungariae infignitus 5 8c Mathias, ut regnare pergeret, FridericLadopti* vus filius conftitutus* Quem pofiea ut Caelaris filium in Air bae Regaiis templo folemni ritu cinxerunt coroni facri^quam poft 24. annos hae occafione reddiderat Fridericus, recepto goooo* aureorum pretio. Rebus ita comp olitis, aliquamdiu Regem inter ac Caefa- rem amicitia viguit, quae (uecedente tempore his de caulis denuo abiit in difeordiam* Podiebraccii Bohemiae Regis Hu£ fitarumpatroni regnum Pontifex addixerat Corvino: Fridericus aute deferri illud volebat GafimiroPoloniae Regi, ne augeretur aemuli potentia 5 ne Podiebraccius, cui multum debebat Csefar per eum Viennenfium oppugnatione liberatus, ante mortem excluderetur 5 ne denique fibi jus ad regnum illud limul cum Hungaria eriperetur* Accedebat, qubd Mathias X 2 mor* J mortua CatharinS Podiebraccii filiS,uxor e,ex qua nulioS fuf- ceperat liberos, Beatricem Neapolitanam in conjugem duxerat 5 ex quanafciturijfortaffe filii Auftriacorum fucceffio- nem ex Sopronienfis transactionis paCtis conftitutam valde dubiam reddebant. Fridericus plus verbis 8 c querelis quam armis egit rMathias autem bellicofx indolis , Ladislaum Po- lonixregCPodiebraccio defunCto fucceflifle, praecipue agente Cxfare, moleftd ferens, Auftriam Styrhimqueper infidos iolicitatam, aliquoties armis etiam invalit. His Caefarem alia tum pro familiae fux emolumento cogitantem Vienn£ obfefs&eoadigit, ut, quandoquidem ferro refiftere nolebat, auro pacem redimeret: quo aliisque promiffis definitus Hun- garus, redditis quae ceperat, Auftriae finibus receffit* Verum, live qubd promiflum aurum Fridericus non dediflet 5 fi- vequ&dMathias, quia ex animo foedus non fecerat, quaere- ret ambitioni & veteri in Caefarem odio facere fatis^, anno 1481 -quiTureas debuerat perfequi, in Auftriacos priorum annorum more invehitur, continuatdque bello ad annum. 1485* cum Auftria fere tota Viennam fibi vindicat* Neque hinc exceflit,* nififimul vitS, mortem apopleCtico fulmine fubiens in eadem urbe, - poftquam ereptam ditionem quinquennio optimis tempenfifet legibus. Inter haec Fridericus aberat gravioribus difte nt us ne gotiis,qui, referente Brietio, (a) tum per GermaMatff^SKSffiftrlans in parietibus flabulorum fcriberefblitus erat: rerum irrecuperabilium fumma felicitas e fi oblivio * Quidquid fit, & an hoc ita fcripfifle ad contemptum ejus dicatur, fuit id fane fapientifiimi Cxfaris fymbolum f qui fi vim adhibere volui fiet, facilS poterat recuperare amiP fii: fed ideo illorum oblivifcebatur, quia praevidebat non multo poft tempore reditura longe auCtiora, & fponte ad pri- ftinos legitimdsque Dominos. Contrk prudentillim£ re* cordabatur eorum, quorum fi occafionem femel oblatam fibi e manibus elabi paflus fuiflet, fruftra fortis reditum amplius fper&ffet 5 nequepofiea illorum oblivifei fuiffet felicitas, ubi negligentiS & culpS proprileffent deperdita* Circumcur- fatione ergo ill^luaivelut direCto folis gyro, reliCt;! tantifper in noCte Auftrr^, alias polleris filis pandebat terras, in quas tam late fubingrefliiri erant, quam fol ipfe circuitu luo mmv* dum compleCtitur* Hujus enim circumcurfationis intervallo effecit, ut Maximilianus filius Mariam Burgundam Gandavi duceret, ex qua intra annum vertentem natus eft Phi- (a) ad ann. Chr. Philippus Caroli Y. pater, (a) affinitate tam utili Aufer i afami~ lia , quam Francia perniciofa : anno vero perditam Auftriam infequenti obtinuit, ut idem Maximilianusnecquicquam impedienteMathiaHungaro, Aquisgrani in Regem Romanorum coronaretur, (b) cui diuturnum patris Imperium 0 res in Francos gefta hanc dignitatempeperere. Mortuo poftea anno 1490. Mathia, Auftria vivente adhuc Friderico, qui anno i493.Lincii obiit, in MaXimiliani poteftat$m haud magnS vi adhibiti rediit. Debuerat etiam expartis cum Friderico initis, & per Mathiam cumMaximi- liano renovatis fimul venire Hungaxia^ cum ille nullam reli- quiffet prolem, nifi Joannem Corvinum nothum: fed Hunga* ri regem fibi poftulSrunt Ladislaum Cafimiri Polonisc Regis filium, quem jam antea Bohemi Georgio Podiebraccio ex- tincfto fuffecerant. Contra quem Maximilianus bellavit, captdque Alba Regali ad Belgradum usque excurrit,deditione militum, quos Viennae punivit, retrocedere coadtus. Cumque bellum continuare vellet, patre & Germaniae Principibus iddiffuadentibus, fubfidiumque negantibus, ipfo in- fuper Ladislao pacem per legatos urgente, ad hanc ineundam adjecit mimpm eft repetiti padrione Sapro- niefifi > ut Ladislai prole virili deficiente Auftriaci fiiecede- rent 5 nunc vero Maximilianus Regis titulo gauderet, Ium- ptus belli k Ladislao reciperet, parique pene cum eo jure imperaret: quod ultimum tanquam fervile nimis ab Hungaris» rejedtumeft. Hinc deficiente fub annum 1 526. Ladislai virili fangui- ne in Ludovico filio, qui deleto k Solymano ejus exercitu iit fugamerfus evita Sc thronodi^>amerat,F-erdinandusGaro- li V. frater ut in Bohemos, fic & in Hungaros ex P^O, Sc propter Annam uxorem, cujus frater Ludovicus, fufcepic imperium. At non omnibus probatus eft: licet enim multi Hungarorum in Bohemia Ferdinandum elegerint, tamen JoannesZapolius, ScepufienfisComes, &Vayvoda Tran- lylvanise, qui Ludovico pugnaturo allaturus luppetiasin itinere e jus cladem perceperat, nobilitatem inregno degentern precibus & pollicitationibus induxit ad fe in extindti locum lubftituendum: coronatdsque eft.fub idem tempus, quo Fer- dinando in Bohemia hujus corona impolita, 6c Hungarise de- lata. Ut ergo hanc etiam juftis adeb titulis ad fe devolutam libi aftereret Ferdinandus j fortem exercitum ducit adverfus Y ulur- (a) Idem afl, 1477. (b) Idem ad an. 14SS* ufurpatorem Joannem, qui impar viribus relidtS Budii Tocai- num fe recipit, atque hinc pariter per Germanos pulfus mutatis veftibus in Poloniam iecedit. Quapropter, cum de- ferta quoque Tranfyivaniafe Germanis fubdidifTet, Joanne depofitoFerdinandum Hungari coronarunt, qui rebus com- politis, relibtdque Prorege Stephano Battorio Bohemiam repetiit. Interea Joannes per Hieronymum Lafcum, magnae in Poloniaauthoritatis hominem, Solymani Turearum Imperatoris protedrionem adverfiis Ferdinandum implorat 8 t ob- tinet juramento firmatam, nec diu dilatam* Anno enim i 529.Solymanus ipfemet cum 200. millibus armatorum in Hungariam irrumpit, cujus potentiae famS exanimati Germani, qui ad tuendam Budam relifti fuerant, urbe diffugiunt pars Strigonium, pars Albam Regalem, quae illo tempore BudS fortior St tutior habebatur. Manfere tamen propugna* tores in Budenfi arce,quam ubi Soly manus,capta fine fangui- ne urbe, oblidere cepit, tradere citius ac poftularet nccemtas volebant Germani, prohibente Thoma 3 STadaftio nobili Hun- garo arcis praefebbo. Sed hunc illi poft paucos oblidionis dies mortem vel de deditione loquentibus minantem perfida ligatum carceri includunt, St pa&ionibus initis arcem tradunt Soly mano. Hic ineam triumphans ingreditur, St Na- daftium, quem carcerLjaaaneipatum reperit, audita caus& Vinculis lblvit,omnibusq$ perfidiae authoribus capite plexis illum valde commendatum magnis donat muneribus, cum quibus Nadaftius laetus adFerdinandum revertitur* Sed illud fuorum commilitonum indecorum fane facinus gloriola morte elu 6 re duo meliores Germani: dum enim Tureae oblidendae arci intendunt , erumpebant interdum Chriftiani ad velitandum cum obfeflbribus. Qua occafione prodiit aliquando adolefcens Suevus veftem mentitus r vultumque te&us, St infpe&antibus Tureis atque Ghriftianis tanta dexteritate, grati& St fortitudine diu cum infidelibus congrefliis eft ,ut hos St fuos in fui admirationem, amorem, St applau- fum moverit. Verum cum multitudine Turearum, ex qui* bus non paucos occiderat , St ipfe ad extremum obrutus caederetur ; Dux Germanus, qui juvenem pugnantem cum gaudio fpeft&rat e moenibus, lingularem ei fepeliendo honorem habendum duxit, qm lingulari generolitate pro Chri^ ftiana lege St Rege decert&ffet. Unde cum per inducias caelorum corpora ad humandum colligerentur y adolefcentis cadaver daver allatum eft coram Duce, quidum ejus nofcendi avidus vultum detegit, oculos figit in uniH fiblque chariffimi filii faciem. Quo afpedfu tam immaniter affedlus eft, ut loquendi impos intra paucas horas expiraverit, eodem cum lilio tumulo conditus. Dignus uterque aeterni pofterorum memo- ri& & laude $ filius, quia DEI, Regis, patria: * parentis 8c fuae itatis gloriam fortiffima morte reddidit immortalem 5 parens, quia concepto de filii obitu dolore, de virtute gaudio vidtimaquidem mortis cecidit, fedpaterni amoris exemplo ? >er faecula vidfcuro, quofe,& filium vivos indies efficiat, fi- ios ad virtutem, parentes ad amorem animet. Solymtfnus autem Bud& ejusque arce recepti ulterius progreditur, atque, ut proluf. 1 . narratum eft, eodem anno Viennam obfidet. Unde cum clade & dedecore repulfus Budam regreditm^&Joarinemhiic evocatum inHungariae Regem coronari jubet, amicum fuum,fedfubditum fimul ac tributarium declaratum , cui ConftantinopolimabierisAloy- fiumGrittiumaffeflorem acfocium dedit,feu verius infpecfto- fem 8c dominum , Solymani Proregem, Regem Joannis. Ita barbari reftituunt regna : fed neque fic ea reftitui merentur ^ qui perfide barbaros patronas invocant. Nee alium certd fenfit Grittium Joannes ; nam ille, qui Andreae Venetorum Ducis filius abjurata fide ad Tureas receflerat , nullam Joanni fidem fervavit 5 fed cum Praefedtis Turcicis omnia pro libidine fua agens, Emerfcuni Gibacum Epifcopum Varadinenfem a Rege Tranfylvaniar praepofitum ner fummum'nefas interfecit. Quibus de cau- fis Joannes, fumptS aliunde de Grittio per Francifcum Scen- denum Epifcopi confan^nrafmcaefo vindi^,errorem fuuna deteftatus pacem ad Vaciam oppidum cum Ferdinahdo iniit honeftifllmis utrinque condicionibus, quas inter haec erat notabilis, ut interea uterque poflefla retineret communi regis titulo, deficiente autem absque legitima proleJoanne* integrum regnum Ferdinando cederet* Sed Aiiftriaca in cedenda parte lenitas pene totius fecift fet jadturam, nifi eam, everfis inimicorum machinis, totius regni acceflione,prout agere cum virtute fdlent, fuperi remu- nerftftent. Joannes, qui ob provedtam jam aetatem, 8c male affedam valetudinem, uxore infuper 8c prole carens, nullum videbatur habiturus fuccefforem ,poft initam pacem fi ve importunis fuorum precibus, five callidis Auftriae hoftium con- filiis motus, duxit Elifabetham Sigismundi Pqloniae Regis St* fiam, quae poft biennium illi filium peperit Stephanum nomi- Y 2 ne. ne. Hujus nativitatem fenex tanto excepit gaudio, ut in ap- parato hac de caufa convicio,cibo potuve largius fumpto,fibi morbum confciverit, ex quo paulo pbft obiit, filiolum regni heredem teftamento relinquens fub tutoribus Petro Vicchio Prorege,&JoanneMartinufioEpifcopo Varadinenfi, regnique Thefaurario , quem aliiGeorgium Monachum vocant* Regina vero Elifabetha, ut tanto firmiorem redderet teneras proli dignitatem regiam, obtinuit, ut paucorum etiamnum menfium infans magnifici pompS. coronaretur j ipfa autem, quousque adolefceretpuer, regni negotia coadjuvantibus tutoribus adminifiraret. Haec omnia cum non ignoraret Fer- dinandus, Reginam monuit, ut pacifice regno cederet tot antiquis novisque conventis AuftriaGae familiae debito: quo 1596. majus aliquid detrimenti repofuit: nam Agriam nuper invictam expugnavit, & adKereftium noftros jam vi&ores fed pr^dx cupiditate viKftos a4 ; gqQQO : .cecidit, nil penfi habens 70. fiiorum millia in hoc certamine amiffa. Anno .1597. Gx- farei prioris cladis ignominiam deleturi Pappam 8 c Tatam occupant, quod ultimum oppidum acriter obfeffum recuperant quidem Turcx ? fed quibus optabilius fuit non recuperSffe. Siquidem Ghriftiani Duds ex apoftafia ad fidem reverfi fortitudine, dum fe tutos arbitrantur , * eorum mille &5ooincenfo per illum cuniculo in auras ejiciuntur * fepulto cum iisdem fub cuniculi ruinis novo hoc Sampfone* Auxit infidelium damna fortiffimus Dux Adolphus Schwarzenburgius, qui ftratagemate & robore, multis Tureis eorumque BalTacxfo, Jaurinum recepit, Budaminferiorem incendit,reii6ta arce* quam tentaffe virtutis fuit,non expugn&fle infelicitatis. Hanc meliori forte dignus tum etiam incurrit , quando ad feditio- nem Pappenfium militum compefeendam venit. Gonjece* % 2 rant hi Praefebhnn fimm in vincula ob dilata ftipendia, Sc hoitihus Alba Regali evocatis prodiderant oppidum j quam perfidiam dumulturus adeft Adolphus, erumpentium rebellium furori cum fuis caefus fuccumbit. Tam celebris & formidandi Ducis jabhirii audentiores Tureae du6tore Ibraimo Baffa poft debiliora oppida deviata Canifam undique paludibus cindtam munitionem adoriuntur, quos inde repellere ,Jicet fortiter & gloriose, necquicquam connifus eftMercurius cumGallis, qui aFranciae Rege Caefarimiffi erant in fuppetias. Fadbt eft igitur munitionis deditio, quam Paradifius propugnationis praefes,vel ut perfide, vel nimis citb fabtam, capite Jpit Mercurius autem generalis per Hungariam armorum Prae- fedhis pro Mansfeldio conftitutus Albam Regalem Tureis eripuit, fed quae illis haud multbpbft vi debuit reftitui, amif- fo adhaec Stngonio, quod jam annis decem tenebamus. Abhinc vicennalis inter Caefareos & Ottomanos pax coaluit. Dum haec aguntur in Hungaria, varii quoque in Tran- fylvania motus fuSre, quibus Sigismundi Battorii inconftan- tia, aliqrumque Prineipnm ambitio viam aperuit, Sigis** mundus Pragam adveniens Rudolplio primum renunciat Tranlylvaniam, paribus ejus loco in Silena flatibus receptis : fed fa6H poenitens Principatum reliitum repetit , Sc pauld pbft eadem mutabilitate cedit patrueli fko Andreae Battorio Cardiftafliv' ‘nomine Michael Va- lachix Vayvoda in campis Cibinienfibus profligat , & Cardinalem fugae erroribus & triduana fame femimortuum Vala? chi inventum trucidant. Profligatus quoque bis Sigismun* dus ad patruelis necefri vindicandam intentus , primum k Michaele Vayvoda & Hieremia Moldavo, deinde ab eodem Michaele 8c Bafta Caefareo duce : quibus cladibus tandem compulfus eft ilncere fe Caefari fubmittere, Sc in perpetuum fe abdicare Principatu, in cujus vicem Liibovicenfe in Bohe- mia caftellum accepit, in quo poft Undecim privatae vitae an*» nos inconftantiae fuae finem impofuit. Sed Michael V ayvoda, homo vafer, 8c qui fuis commodis & ambitioni ftudebat fpe- cie promovendae ditionis Auftriacae, habuit pariter quem fallaces 8c perfidi habere confu&runt exitum. Acquifitam enim in primo adverfus Sigismundum confiibtu Moldaviam cum recufaret cedere, vidtus & ditione omni per Baftam exutus ad Caelaris clementiam confugit. Cumque receptus in gratiam remitteretur,ut fiib Baftae imperio, quod homini ambi- tiofo graviffimum erat, ad eripiendam Sigismundo Tranfyl- - vaniam vaniam militaret, in fecunda pugna id quidem ftrenuS prse- ftitit. Verum cum impotentius 8c crudelius more domini in fubadis kfe partibus ageret, & a Bafta monitus refponderet fe nullum iii ditione filis armis comparata fuperiorem agno- fcere^Baftadiffimulatktum injurikpoft aliquot dies adfpe- dem conferendi negocii evocatum per conftitutos milites interficit. Sublato hoc feditiofo capite alii furrex&re pro Tranlylvania competitores. Moyfes Siculus Arianus fer& totam Turcarum Fultus potentiS fubdiderat, fed Baftae virtu- te vidus cum vita potiorem fuorum partem amifit* At hu- jus clade territus non eft Stephanus Boftchajus Hungarus Calvinifta Battorii affinis, qui focio Gabriele Betlemo Tran- fylvanise quidem partem,integram Moldaviam & Valachiam obtinuit, abafliftente Turea omnium trium Provinciarum Princeps didus. Qui cum frequentibus morbis indies deficeret, resque Turearum turbatas cerneret, pac€ iniit cum Ru- dolpho,tumvicennaI€ quoque pacSfeu inducias cum Tureis pacifcente. Sed mortuo Boftchajo Tranfylvani Sigismun- dum Rakocium fubrogant $ dt hic pertatfus turbulentam ditionem, eam inGabrielemBattorium transfert. Quxcum Auftriacis iniqpa aegre ferret Rudolphus, diffimulare debuit tum Mathiae fratris turbis praepeditus, Sc non multo p6fPplacida morte fubiatus* Gabrielem Battoriufn fraudibus primb, 8c aperto poft> ea Marte Principatu exuit Gabriel Betlemus, alias Betlemus Gaborius, qui concitatam fiibMathia FctdinandoIL Bohemorum reditionem fovit, 8c k rebellibus ad di (trahendum C se far em folicitatus totapotentia. penetravit in Hunga* riam, rapiendae fibi avidimmus. Jfeque illum vifa eft rejicere fortuna, quae non rarb propitia eft initiis impiorum moliminum: nam capta feliciter Ca(Tovia, Pofonio * pluribusq^ urbibus,k rebellibus & (edariis Velut in praemium eximiorum facinorum Rex falutatur. Quam dignitatem ut fibi confirmet, Tartaros in fubfidium evocat, licet tum Gaefa- ri vinculo pacis colligatos. Ferdinandus autem, ut iniquum occupatorem dejiceret, in eum expedit Comites Dampe- trium & Buquojum , par praeftantimmorum Ducum, quos fub initium expeditionis inopina mors abftulit. Scilicet in* dignus erat homo nefarius,qui a fortibus virisvinceretur, feci debebat propriis fraudibus vinci» Ipfi enim feditiofi, quorum aura portabatur, interceptis ejus litteris ad Tureas 8c Tartaros datis, perfidas ejusdem (ub libertatis afferendae prse- A a tex- textu machinationes didicSre, quae ne fatales ellent Hunga- riae, omnes unanimiter ab eo deficiunt. Quare ille a Ferdi- nando petit & impetrat pacem, faepius ruptam, quia nunquam nncert! petitam: donec toties, quoties rupit, armis fradtus tandem coaeta faltem fxnceritate eas pacis leges admi- fit, quas didtare Ferdinando placuit. Similiter Georgius Rakoczius Tranfylvaniae Princeps fubmittere fe debuit Ferdinando III. in quem Suecorum artibus concitabatur. Illum adHungariae interiora ingreflum, validbque exercitu plus terroris, minus damni occupati CafFovid inferentem exce- pitBuquojus junior,ac veteranS virtute debellatum fupplices pro pace manus dare Caefari faftu depreflo compulit. Sed omnem anteriorum Regum Caefardmque gloriam luperavit Leopoldus I. folis, quando & tot alia grandium facinorum ejus monumenta deeflent, Hungariae geftis verd Magnus 8c Divus. Verfantur haec etiamnum in recenti memoria, quia illorum fructu fruimur: idebque memorare tantum volumus, quia ea narrare non noftrum, fed faftorum eft volumindmqueingentium. Imperii ejus initio male aufpi- cata videbatur rerum facies, praevalentibus barbaris: fed horum tumorem depreflit victoria Sangotthardiana. Poft quanf tamen,ruptis vicennalibus induciis,ad Viennam usque oblidendam progreffi,totiChriftianitati jugum imponere minabantur. At hin c Lap p oidi pietate ac militibus ejusdem fcederatorumquVOmmanorum depulfi, HungaridtotS tantis noftrorum vidtoriis, tantis fuorum cladibus amifsS, pro- J >e erat,ut Orientali Imperio vidtricibus Caefatif norum armis poliarentur. Id bella a Chriftianis mota impedierunt, quibus dum Auguftfflimus JOSEPIIUS profpere alteram Jani portam claudet, aperiet alteram, quae Ottomanicam Portam refpicit,& fumante adhuc Tokeliani incendii titione per hodiernorum rebellium depreffioncm extin&o, totam Chriftia- nae fortitudinis molem in Turearum tyrannidem transferet. Haec eft fpes univerfi orbis Chriftiani, utextindlus parens juxta fatidicum fpiritum oriatur ut Lucifer in filio, per cujus vidtorias ambo in Oriente fplendeant ut foles. DISSERTATIO. • De Seditionibus. J Uxta tres Difciplinae Moralis partes terna pariter excogitari poflimt Seditionum genera: nam in Monaftica tumul- tuan- tuantur paffionesfive affedtus humani, in Oeconomica funt familiarum difcordiae, in Politica funt multitudinis diffidia* Hanc ultimam feditionem fundant praecedentes duae,& prima praefertim: ubi enim privatae perfonae internis tumultibus aeftuant, fieri non poteft, ut familiae, quae ex illis componuntur, quietae fint 5 &hrs inquietis neceflarib turbantur urbes, regna, imperia,quae familiis conflant. Eft fuus cuicunq?* privato in intellectu Rex,aut in ratione Regina,ficut in Oeconomia fiium eft familiae caput,fuus in Politica Princeps, aut Ma- giftratus. Si affeCtus privati hominis feditiofl non fuerint, fed-quivis in animo fuo retineat firmam appetitus cum ratione concordiam, & fubmiflionem 5 tunc habebitur, quod Oeconomica intendit, felix focietas 8 c focia felicitas inter parentes & filios, inter maritos & uxores, inter dominos Sc fervos; & quod fecundarium eft, fequetur ex hac concordia fymme- tria & moderatio in pofleffione bonorum externorum, ne ul- libi nimia aut opulentia aut egeftas praevaleat. Familiis au* tem fic conftitutis confurget pacatus Reipublicae feliciflimas ftatus, in quo Princeps & Magiftratus facillime ordinem fer- vabunt in fubditis aliunde bene ordinatis 5 neque fubditis auimU! unquam erit aliquid inordinatum in fuperiores ten- temdi. AfFeCtus itaque interni bella funt & feditiones intimae, ex quibus feditiones 8 c bella publica, quae funt externae paffiones & motus regnorum, originem trahunt: illis fubla- tis haec pariter locum non habebunt, & qui interna peritd gerere novit, atque in eis triumphare, fecuram habet etiam in externis viCloriam. Ad hoc autem, ut Sxnenfis Ethicus (a ) Gfiamus Golaus mpnet, nobis ineffe non debet cor hominis , quod privato affeCtu ducatur jfedcor rationis , quod ex legis reClae diClamine agat. Nam ficut hominis cor^feu voluntas , cumfit varium quid Qf facile d quovis objecio moveri &flecli , res eftpericulis fivejeditionibus femper obnoxia 5. ita idem cor feu voluntas ad bonum & virtutis normam conformata eft quid excellens ac reconditum 5 cujus unius rettitudo & norma eft radix & funda * mentum , cui innititur reBa orbis terrarum adminiftratio. Nunc de orta ex internis motibus externa feditione agimus. Haec eft fubitus & violentus motus praeter jus & fas 411 Principem 5 five difcordia unitae multitudinis in Magiftra- tum. Habet caufas vel impellentes vel principales , Impellem tium aliquae funt interna, quae procedunt vel k nimihm augu- fio regendi modo, qualis eft cum indulgentia in rebus laxis, A a 2 nimia (a) 1» 2, eomment. fuorum in Confac. nimia felicitate 3 &fatietate rerum: non mi/eriis, (a) inquit Appius 9 fedlicentia tantum concitum turbarum 5 & plebs magis la/civit, quam fkviat. fb) Ne pro lenticulafemper augens patinam in /editionem nos conjicias, per jocum monebat quemdam deliciis luxilquc deditum Crates Thebanus Cynicus, fentiens d luxu cupediisque plerumque nafci diffidia. Vel etiam ab mguflo veniunt, ut ab inopia & rebus ardtis, a preffione& afflidlione nimia fubditorum^ (c) hac enim duo, divitia & paupertas, perniciem civibus ingentem afferunt . Impellentium alias funt externae, quales funt Tribuni plebis, Sc oratores mali populum ad feditionem concitantes : Demagogi enim, qui fciunt populum demulcere, Sc popularem gratiam habent, facile tempeftatem cient: quia (d) multitudo omnis, ficut mare, per fe immobilis ejl 5 fi turbatores venti incumbant, (e) totum a Jedibus imis ruunt, & v a flos volvunt ad littora fluidus. Principales caufae funt tum autores Sc capita, tum hi,qui autores fequuntur. Duces Sc antefignani plerumque fim£ profligati homines, qui vel ambitione, vel infita vanitate , vel aere alieno, anguftis rebus, Sc defperatione ad turbandam quietem publicam rapiuntur: cum enim fint (f) privatim de-> generes, in publicum exitiofi, nihiljpei , ni [iper di/cordias habent* Qui Ducibus adhaerent, malitiofi funt, fi norint caufam fedi-* tionis, nec tamen ab ea defiftant, idedque eodem, quo antefignani loco funt habendi j non item flmpliciores, qui non in- teliedto ducum fcopo ab aliis fedudti cxco quodam impetu feruntur: nam adjlrepit quidem feditiofis vulgus i fed leviffi - mus quisque eft Sc futuri improvidus . Confpiratio five conjuratio eft feditio dandeflina , vel flm* plex fine, vel jurata cum expreffo padto & juramento, qua aut per fubditos aut extraneos occultis infidiis pernicies intentatur regno, Magiftratui, Principi* Fattiones funt plerumque feditiones familiarum, quae multitudinem quoqj in partes trahunt,& oriuntur utplurimum ex publicis aut privatis familiarum odiisinterdum ex paucorum aut plurium diflenfu, qui inter fe ad mutuum exitium coeunt* Seditionis praefertim apertae pracavenda remedia funt generalia, jufta & moderata Principis Sc Magiftratuum gubernatio, ftrenua fubditorum defenfio cum cautela, he illi luxu, ocio,nimi£que faturitate diffluant i/pecialia, rixas omnes tollere i clandeftina conventicula prohibere , populi fenfus& gra~ (Y)Liv.a. ( 1 )) in apopht, Roterod. (c) Piat* L4.de Republ* (d)Liv, 28* £e)i£neid*i* (f)Tac*n.annal. (g)IdemnannaL gravamina nofTe, fufflaminatores extirpare: denique brevi£ fima cura ^ principiis obfla; nam (a) omne malum nafcens facile opprimitur ,inveteratum fit plerumque robufius , Sc praefertim feditio incipiens & nondum adulta fle&itur, Sedanda feditionis remedia funt, feditionis autores artificiis mitigare, Sc mulce- re promiflis, partes feditionem moventes difcordes facere, 8c ab invicem avellere, populum bonis blandisque verbis fleCte- re 5 (c) nam pietate gravem ac meritis fiforte virum quem confpe- xere ffilent ar rellis que auribus a flant: ille regitdt$is animos iS peffiora mulcet, Quaeri Circa hanc materiam poteft; an caufie feditionis impellentes aliquam juris fpeciem habeant? namque \ fedi- tiofis palam ( d) libertas ac fpeciofa nomina pratexuntur. Nullam juris fpeciem habent fubditprum ocium, difciplinse laxitas, felicitas divitisecjue nimiae, in quibus moderationem ponere ad Principem Sc Magiflxatus fpeCiat, ut Politici monent* Optimum , cum , qui prae funt, exemplo prae* eunt, utCarolusV. qui in primo Sc folenni Mediolanum ingreflu, cfim opulentiffima civitas inftru&iflimo viarum apparatu luas opes pene univerfas effudiffet novo domino excipiendo, ille fe in vili pileolo, planca atra pemrialpe- dandum per vias ingrediens dedit* Hae verd caufie juris fpeciem aliquam habere videntur , fiibditorum preflio, ni- mixexactiones, coaCtiondsque ad res ejusmodi, quafc fub* ditis funt advef fae j extraneorum admifiio^ illorfimqU^ cltita Sc refpeCtus negleClis fubditis, quibus alias juxta conventa Sc leges municipales fervari debeant munia * ali^quefavo- rabilhr& honorifiga* Sed an haec tribuitjg| ad aliquid per vim agendum contra Principem aut MagiftratCi^/ Minime,nam etiamfi naturaliter omnes ad arcendam k fe injuriam jus habent refiftendi,civili tamen focietate ad tuendam tranquillitatem inftitut^ ftatim ipfi Reipublicae 8c Principi jus aliquod nafcitur, quatenus ad illum finem eft necelTarmm* Eft autem neceflarium ad tranquillitatem retinendam tolli Sc prohiberi jus promifcuum refiftendi, cum quo non eft Re/pu* blica,feddiffociatamultitudo,quales Cyelopes, (e) confufd turba^ nemo ubi audit neminem 5 Sc B ebrie i i, qui apud Valerium nonfadera legum ulla colunt ? plac i das aut jura tenentia men* tes : Sc apud Salluftium Aborigenes, genus hominum agrefie^ B b fine (a) Cie* Philip* 3,. (tf)Tac.;i,hiftor. (c) Virg, Mneid* (d)Tac*4*hiftor # ($;JEui:ip.CycIop # fine legibus^ fine imperio , liberum atque fblutum j 8c Getuli, qui neque moribus , neque lege , aut imperio cujus quam r egebant un * Itaque re die Auguftinus dixit * generale padum efije focietatis humans, regibus obedire j Tacitus , (a) Principi fummum rerum arbitrium Deos dedijfie^fiubditis obfequii gloriam relidam efife 5 Seneca, squum atque iniquum Regis imperium feras > Salluftius, impune quidvis facere (modb naturali juri, aut divinis praeceptis contraria non ipaperet) id eft Regem efife. Hinc ubique majeftas ejus, qui fummo fungitur imperio, tot legibus, tot poenis defenditur: quae conflare non poffet, fi maneat refi- ftendi licentia. Illius reverentiam exigit collata caelitus fu- prema poteftas: nam (b) Principes imperium d Deo habent f & infiarDElfiunt 5 Sc quidquid dominatur , vim habet DEL Qua de Gaufa Sinenfes Imperatorem fuum cceli filium feu coelo datum & milium compellant, &fumm£ majeftatem ejus atqueobedientiam illi debitam commendant * quam feditio- numpeflesdiredld fublatum eunt* Plura de hoc vide apud GrotiumdeJur.bell.&pac.L i*c* 4 * , Anfiabditis 4 tempore pacis arma permittenda ? Facile enim fieri poteft > ut fubditi armis feditionem in Principem moveant: 8c multi hodie Principes Sc Civitates non folum arma non permittunt /iibditis 5 fed nec exercitia militaria propter fecfitionis periculum 8c metum inftituunt* Probari id quidem pofTet,ubiXifi^dij^m ad feditionem futlt proclivia, ne ms inSrumenta praebeantur furoris in fupre- maiiipoteftatemexerendi* Gxterum, ubi non eftviolert* tum imperium r 8c fubditi clementius juxta municipales eo* rum leges reguntur, permiflorum in pace armorum exercitium proderit pofius & fecuram faciet pro belli tempore Rempublicam * praecipue fi in his exercitiis habeatur de- ledlus fubditorum,necpromifcufe adhibeantur^ certa etiam his progymnasmatis tempora afllgnentut. Infuper adhibita qux diximus feditionum remedia conftituti ad exercitationes Prxfedti non difficulter omne periculum 8c metum avertent, eflicidntque, ut arma maneant, quae debent efle * fa- lutis & tranquillitatis publicse inftrumenta* Cautela bona eft, fed non illa, qux vult omnes inermes, (c) Securitas Jecuri* tat e mutua pafcenda e fi l non e fi opus infiruere in altum editas arces » nec in afcenfum arduos Colles emunire , nec multiplicibus fe muris turribusque /epire : /alvum regem in aperto clementia prsftabih Non diffidentia, dcaufferitate^d^d obfequendo fgj placendo homi* (a) c t 4. annal* (b) Tac, 3, annal. (c^Sehec. de clerh. QS) Wat.ep. ad Dionem* I hominibus rerum gerendarum comimditas acquiritur \ dafieritM qjerb amicorumfilitudinem parit. An fadtiones & diffidia toleranda tanquam utilia/ lia confiliarii quidam fuadent 5 ajunt enim tlon efle (a) qmdquarft adverfus fubditos utilius^ quam fi in commune. Principes non con* fidant. ParadoxUm eft. illis folenne^ minorem convenim* tiam ejje majorem^ &c alendo feditiones cOnfumi. Sed gravitef errant: nam Principis proprium officium eft in commane confidere, ut falus & quies in membris omnibus capiti fubdi- tis vigeat. Periculum non putatur elle , fed (b) ab hoc genert Jummum e(l, fi cestus & concilia i Cf fecretas confultatiOnes e fi e fi* nas . Quid fi plan& difeordiae finantur effe i quae non confu- muntuf, fed imo crefctint: (c) neque enim alius filet ejje dis* cor diarum exitus inter claros & potent es'virosamfi aut uniwrjus. interitus * aut nidoris dominatus & regnufn. * An urbem aut populum faepius feditiofiim funditus feindi expediat ? Priusquam tertium & ultimum bellum Pu* nicum fiifciperetur, tanta res diu multumque agitata eft in fenatu Romano, & inter M. Porcium Catonem, & Scipionem Naficam fenatus principes (quorum ille fapientiflimus vir in civitate habebatur,hic,optimus 4 fenatu judicatus erat ) variis fehterttiis Certatum ae tollenda aut Pedanda Carthagine rebelli. Cato delendam effe cenfebat, qubd gravis adverfa- ria, Sc priflinis cladibus erudita immineret Romae, 8 c fubinde fidem violaret ttitqueienatui oftfenderet urbis ferocis & implacabilis periculum non long£ abefle RonrS, , protulit recem tes ficus haud pridem inde allatas. Gontrk Nafica fiiadebafc relinquendam, tum ut metus hoftilis Romam in bonis arti* bus retineret* efififtttei-iitj:»*limorfitmaximum concordi# vinculum, tum ne Romanae juventuti deeflet miteria acuen-s dae virtutis. Senatus autem medio inter utrumque tempe* ramento voluit* ut parceretur Garthaginienfibus,fi armis tra* ditis, clafie exuftS, loco non minus 10. millibus pajfTuUm k mari remoto novum oppidum conderent * veteri ftation& deferta. Sed Carthaginienfes exfeindi maluerunt > quam haec padta admittere. f*) Jacit, A|ric> (b)Liv, 34. (c) Gie. de Arufp. refp&nf* A ' Bb PRO PROLUSIO V. Alia Auflriacomm bella pro aliamm ' ditionum juribus. N ihil difficilius,qukm in re quavis tenere medium, (a) Orbis regna erunt equidem , inquit Sinenfium Magifter, quipofiint pacifice regere > dignitates & cenfus erunt qui valeant recufare $ nudos enjes erunt qui pojjint fortiter calcare \ at vero medium^ quamvis prima fronte facile appareat , tamen non potefi quivis , ni fi cum majori quodam certamine labore obtinere » Quam mediocritatem in quavis quidem virtute repe* rirearduifm, feddifficiHimuminJuftitia, cujus propria eft aequalitas, propter quam fimilitudine aliqua in omni virtute repertam omnium virtutum colletftio generalis juftitise nomine cohoneftatur. At in particulari illa, cujus propriu eft‘in rerum diftributione & commutatione aequalitatem fervare, &ex aequo illatam juri vindicare injuriam, facillimum eft tranfilire medii limites ; nam fummum jus jumma injuria , ut habet vulgata paraemia^ juris autem Cpikia ftepiffime phi- lautia. Cupiditas divitiarum, poffeffionum, & potenti# augendae, honoruiri & vindidtae ambitus femper in juftitiae lancibus turbare nituntur .aequilibrium 5 maximi sibi armi§ jtf s quaeritur- Haec ergo bene libranda fbnt , antequam vibrem tur, ne illorum vi jura rigidius repetantur ^ aut line illa focor* diteuiegligantur. Hujus mifcellanea Aulimcomm bellorum exempla hiefrr^ RudolphUsirpraeter ea, quae fupr& retulimus, multa ge£ fit minora bella, antequam Caefar inauguraretur, quibus magnam fortitudinis fibi pepererat famam. Praeiufit in Italia fub[Imperatore Friderico , cum quo dum Ticini moram traheret, inter ejus aulicos equeftribus ludis inter caeteros eminuit. Mortuo poftea parente domum redux , & uxore ducftSpaternarum in Ergovla ditionum haeres &modetatpr primum geffiffe bellum djicitiir cunGuvicino quodam Barone Tuffenftainio : alterum eum patruelibus luis Godefrido Wernero, diEbefliardo fratribus , qui alias Hablpurgico- rum ditiones for titi folam Ergo viam reliquerant Rudolpho, & mortuo hujus fratre Alberto etiam Kyburgi comitatum fibi vendicabant. Sed cognato fanguine non funt maculati enfes; _0) Conf, in libro de meclio eonftaiite feufempiterno. enfes/nam poft accepta utrinque damna in aliquot pagorum exuftione oppidi Brugarum direptione, ex communium amicorum arbitrio extindus eft omnis belli 8 c contentionis ardor, & res ad utriusque partis voluntatem compolita. Exinde Rudolphus anno 1260. in Ottocari aulam tranfiens ci praelio adfuit, quod pro afferenda libi Styria Ottocarus geffit in Hungaros. Domum iterum reverfus anno infequenti, in militix Prxfecftum adfcifciturab Argentoratenlibus adversus fadionemEpifcopi fui, cum quo juftis de caulis diffidebant: cujus factionis confoederatos ita contudit & contrivit Rudolphus, ut capto per aftumRoffelmannif qui fe dolio in- clufum ad aperiendas nodtu portas Jn vehi curSrat) oppido Columbarix, vi in poteftatem redacto Miilhulio, grandi denique clade eos fuderit in acerrimo confliftu, qui commiiTus fuit anno 1263. Poft quem Ep.ifcopus, qui e& pugnS xgre effugerat , dolore, ut credebatur, ob cladem concepto intra paucos dies extincftus, 8 c civitati cum Canonicis pax reftitu- & ta. Bello hoc profper£ confecto ad gerendum aliud evocatur Rudolphus k Tigurinis, qui ei militarem prxfecfturam deferebant a Regensbergico cum faftu Sc minis repudiatam. Quam cum accept&ffet Rudolphus, Tigurinorum exercitum primo inipfiim Regensbergicum eduxit, quem libertati/ux imminentem depreflum volebant. Id autem ade6 ftrenuS perfecit Habsburgicus, ut eum brevi tempore arcibus omni- que, qu&ciixa Tigurum potentiffimus erat, ditione fpoMrit. Inter reliquas arxtltlenberga, ex qua magna indies agro Tigurino inferebantur incommoda, hac ratione occupata eft* Qui in arcis prxfidio erant, duodecim equis albis quotidie utebantur,»quibusant pftbulatu m aut velitatum prodibant: quo animadverfo Tigurini toticRm cjusdc coJori^^quos libi comparant,edsquedumhoftiles pabularentur, curri idoneis hominibus impolitis ad arcem prxmittunt, alios eosdem militibus infequentibus. Qui relifti erant in arce, *(uos perle~ quentibus noftibus redire maturius rati, portam aperiunt? quS, donec qui fequebantur advenirent, retentS,Tigurini arcem capiunt 8 c demoliuntur. Regensbergicus omnibus amif- fis Tigurinorum, quosfpre verat, clientelx mancipare fe debuit , 8 c eorum annu& penlione usque ad vitae finem contentus elfe. Ita hoc aliaque omnia Tigurinis fecunda ev6nere, quamdiu Rudolphus eorum militix Prxfedtus fuit, quia virum habebant, cui non ut Timotheo Athenienfi fortuna dormienti urbes reti collectas expugnandas afferret, fed quem Cc in in omnem res bene gerendi occafionem intentum fortitudo pietas reddebat invidum. Et talem fe quoque in bello Bafileenfi exhibuit, cujus > dum illa prope Tigurum agerentur, jadafunt femina. Erant Bafileae eluse nobilium factiones jam ante aliquot annos ortae* quarum una, cui addicti erant Habsburgici * Ferretani, & Friburgici, ftellae infignia 8 t titulum gerebat * altera* cuiBa- fileenfis Epifcopus ejusque affines cum Neoburgenfibus * Hachbergenfibus,Rotelenfibus nonnulllsque aliis favebant* pfittaci titulo atque infigni utebatur. Stelligerorum principes Epifcopus urbe ejecerat* 8 c ad fe venientes fufeeperat Rudolphus* Accedebat* qubdEggo Toggenburgenfis qui Epifcopifororem duxerat, quosdam ex Italia reduces Rudolphi humanitate ex alpibus Argentoratum usque dedudos permiferit contumeliis affici ; & qubd Regensbergicum , cui altera Epifcopi foror nupferat * contra Tigurinos juverit* ® Epifcopus etiam aliquot Rudolphi alibi diftenti arces partim • expugnSrat* partim deftruxerat, quia ille Brifacum, quod mortuo clientelari domino ad Epifcopum redibat, aftu k Ti- 8 urinis captum firmo praefidio munierat. His ergo de caufis Udolphus fe ad impetendum armis Epifcopum accinxit* & fruftra tentatk pace agrum Bafileenfem * fitksq,* circum arces vaftatac diripit: poftea conciliato fibi Abbate Sangallenfl ejusdem Copiis ad fuas additis, & excogitatis ad trajiciendum pro excurfionibus Rhenum-navibus folutilibus anno 1273* fiib ipfa Bafileae moenia movet* eamque oblidet occifo per conftitutos Rudolphi providenti^ in infidiis milites Hugone Marifcalco urbis confule, qui ob equitantem Rudolphum infecuturusexierat* Jamqueehdeventum erat* ut Epifco- po in fumrnas difficultates redado de urbe tradenda cogitandum effet*nifi Rudolphus in femimeflres confenfiffet inducias, quae * illo interea in Caefarem eledo, in pacem flabilem tranfietunt. Quibus in bellis contra Epifcopos geftis nemo iniquiorem in Ecdefiafticos Rudolphum dixerit, utpote qui nonnifi gravibus de caufis id fecit, femper illis optione data * ut compofitione pacifica bellum aut vitarent, aut finirent. Haec Rudolphus necdum Caefar* quibus praeludils ea. quae de Gaefare alias diximus tanto Germaniae bono fucceffe* runt. Nec Rudolphi filio Alberto, vivente etfamnum pa* tre, defuSre occafiones * quibus militarem virtutem ad fecu* turamlmperii dignitatem difponeret* Nam 1283. altero ex quo Auftriae Styriaeqiie praepofitus erat anni? * cum Gatha- rina I rin&Caefaris filia absque liberis obiiffet , nec quae dotis nomi* ire tradita erant Ottoni Bavaro ejus marito, reftituerentujf * colledto milite §c Salis burgenfi Praefitle fibi adjundro ihBava* riam duxit contra Qttonem& Henricum» Hic* pade inter» ventu Principum aliquorum &Ludovico Palatino fequeftra init&, centum argenti marcas in belli fiimpttis pendere debuit Alberto, quipoftea anno 1288 - cum ipfbPraefule Salisbur* genfi armatas manus conferuit Frifaco expugnato* Perieu* lofiorilli fuit Styrorum Auftriacorumq 5 tumultuantjiim fe* ditio, qui caufati, nimis apud Albertum exteros polle illi k Caefare in confiliorum moderatores affignatos * nec vetera /ira jura & privilegia Ferrari* arma in eum parabant* Sed Albertus nihil eorUm minis motus* vald£ multa audadrer pe* tentibus praefertim Auftriacis* refpondit fe ita nec addudtum iri, ut vel abje&iffimum lixam aut equifbnif exterum aman* det j penes fe jus efle, quod redrum judicaret* ftatuendi* Ne* que fuis ipfis confiliariis fiiadentibus * ut aliquid cederet Si conniveret tempori * ullatenus acquievit, optimi mtelligens* in recenti dominatu principib obftandumeliefeditiofis* quia II vel tantillum iniquius obtineant, audentiores ad tumui* tuandum fad:i, novarum rerum poftulatione in annos Angulos etiamikpius bono Principi feditionem movebunt* Qua* re Albertus firmus nihil Concedere > in Gaecium montem firmo praefidio munitum cUm aula fe transfert* & Viennam Un* dique militibus claudi jubet* ut cumViennenlibus Auftriacos omnes cogeret ad obfequium,antequam venirent auxilia Sty* torum, Salisburgenfium, Bavarorum*Bohemorum, aliorum* que, qui ad eorUm partes fequendas felicitati efant* Equorum multi fe adftitii^jjj^Liferant. Viennenfes aliquam* diu vanS fpe adfutUri auxIllV^bfeflionem fu^nent i fed cum nullae advenirent fiippetiae* & interdico Om^^Sm* meatus ingreflu fames in populofa admodum Urbe creifceret indies, Albetto. denique fiipplices fiunt * 8c fc fuaque omnia ejus arbitrio vel inviti permittunt* Ille UxOris, ablegati Sco* tenfis Abbatis, Sc civium precibus fupplicumque miferabili condicione motus veniam fic impertitur, uti omnia jfiia privi* legia traderent r quae cum tradita legiflet j iis laceratis, quafc fibl pofterlsque filis aliquando fraudi ene poflent* re* liqua reftituit* Ita fubmifio ditionis capite, membra tametl necdum omnia pacata erant* Ad haec ergo componenda ac* ceptis copiis majoribus fe confert Albertus, 8c fiiperato E)a* nubioKunringios ifivadit, eorumque numerofas areesexpU* Gea gnati ii gnat: Summeravios etiam, ac Falckenftainios ex Auftria profugos omnibus poffeilionibus deturbat. Lutholdum autem Kunringium le dedentem, omnesque alios ejus exemplum fecutos clementer in gratiam recipit. Interea Styri aliquantbplus invaluerant,& medicfhy eme, ad juvante Otto- ne JBavariae Duce ac Salisburgenfi Praefule, Rotemannum, Clufam, Admontenfe oppidum cum Monafterio,& Leobium ceperant. J2mque Muraepontum oblidebant 3 cum monitus 2l Praefedo Landenbergico de praefentis auxilii necellita- te Albertus, Fad& per profundillimas nives viS, inopinus in conlpeduhoftium comparet. Quo adventu territus Otto inde recedit, Albertus autem caftra fhvadit 8c diripit, ac fpo- liis onuftus urbem ingreditur, collaudato civium in fe Audio , edsq^ ad conflante fidem hortatus. His peradis, captdque per id temporis in itinere cUm fociis aliquot Stubenbergico , perfequi ulterius tumultuantes noluit, fed ad colloquium evocatos libi conciliat, ne, dum ad comitia Francofurtenlia , in quibus de ejus in Caefarem electione agebatur? propediem difcedebat, novas turbas cierent. Cum autem praeter ex- pedationem Adolphus Caefar renunciatus effet, Albertus fiifceptis ab eo de more luarum provinciarum juribus in Au- ftriam rediit, & lirnul ad arma contra Styros nondtim unciiqj plene pacatos. Verum haudmultSvi opus fuit: namHaim- burgico ad petendam veniam adacto, 8c captivo Stubenber* gico dimiflores non folhmmStyria deinceps tjuietae fuerunt* fed inluper Palatino fequeftro in colledo Lincii conventu E ax inter Albertum, Auftriacos, at que vicinos Principes fta- ilita. f Alberti duos filios *?:e‘op61dtfifi &: Fridericum poft parentis necem non civiles fuarum ditionum turbae,fed externae ad arma vocarunt. Leopoldus imprimis, qui parentis occi- lioni non line vitae periculo adfuerat, acerrimus fuit parricidii vindex: nam de omnibus paternae caedis confciis armatus poenas lumplit, eorum arcibus captis Sc dirutis, bonis vafta- tis, & in pias caufas applicitis: neque kvindida ceflavit, donec authores omnes aut fupplicio afledi, aut fug& elapli fuit fent. id nimirum rebatur ille fuae in parentem pietati fe debere, quod alii atroci nimium vindidse cupiditati tribuunt* Necminus in Fridericum fratrem, quam in parentem pius extitit. Fridericus ifte Alberti primogenitus, cui venufti corporis fymmetria non diffimilis animi typus Pulchri cognomentum peperit, ab Henrici VI. obitu cum Ludovico Bava* Bavaro Imperatoriam dignitatem prenfabat: ctfmque poft quatuordecim menfium interregnum ventum effet ad comitia, uterque Candidatus paribus fer£ feptemvirum fuffragiis Caefarrenunciatus eft. Qua de caufaambo libi faftigium illud fumum deberi judicantes, coronife initiari jubent, Lu- dovicus quidem Aquisgrani, Bonnae verb Fridericus. Haec gemina elebtio & coronatio oblennale in Germania civile bellum concivit vario eventu geftum, in quo praeter diverfos leviores confliftus, urbium obfidjones atque expugnationes bina celebriora praelia commiffa funt, concurrente potentia utriusque factionis, quae utrinque validi Principum Sc civitatum focietate roborabatur. Primae pugnae anfam Sc locum praebuit Eslinga Suevi* urbs propter Nicrum fluvium, quam anno 1316. Fridericus jam priori annoobfefFammodb arbtius premebat. Ne haec, & cum hac .reliquae pariter Lu- cloyici partibus addiitae urbes in hortis poteftatem venirent, accurrit omnes fecum vires trahens Bavarus, & oblidentes fortiflimd aggreflus in .apertum campum ad confi%endum prolicuit. Pugnatum eft acerrimi totum fer£ diem , & non- nifi noctis adventu diremptus pugnantium concurfusj eam- pu^ 1 ^Xorqj^, j hpn}in«0Jif-€ u P r AjpflHfe!ei t rario ceffit. Exinde animum ad res Helveticas pacStis vel armi? componendas adjecit* Et controverfiam quidem Ki* burgici Comitis, qui Solodurenfes nodiu opprimere tentartt, difcuffit absque fanguine, fed-Helvetii Pnefedtorum Auftt ia* eorum injurias eatifati Leopoldo neceffitatem vi agendi itn* pofuerunt. Nam Tigurini Sc Glaronenfes RapetsVillam Auftriacorum oppidum per infidias capere nundinarum oc* crfione conati funt, quamvis eventu irrito $ Feliciore aut em aftu Lucernates Rotemburgum obruerunt Encaeniorum tempore, quo cives cum Gnmefnb ergico PraeFe6to inermes # k nihil hoftile metuentes in fuburbartttm templum concef- ferant. Redeuntibus autem ad tumultum portas occludunt, arcem diruunt,& moenia dejiciunt: quod pacis tempore, neo denunciato bello patratum. hiterea Tigurini, Bernates , So* lodurenfes, & Tugiani in focietatem & foedus aggregant fibi nonnullas Sue viae, Franconiae, Sc Rhenam tfadlmuroesLeo^ poldo infenfas , quibus omnibus fe haud fuffe&urum agno* fcens Leopoldus Suevos 8c Francones fibi conciliat, Rhenanos autem cum padtis ex foedere copiis in Helvetiam Venientes praelio aggrefFus in AlfatiaIbpeMtV traefis udfoigentifc equitibus. Inde totam belli molem in Helvetios vertit ad- jundta Wirtembergicorum, Veringenfiurn, aliorumq; vici- fmrum nobilitate. * &Qe&iae u^ -i urn op er£L cfim frnftra ae pace iabor&lTent, i mpetrataeinauc^^ Maj i dimi dium, quarum tempore leves tamen velitationes 1 quotidie intercedebant, & confeftim abeXadto carum termi* Uo Lucernates Woihufium oppidum cum arce expugnant v Capfenbergumpulfoinde Torbergico capiunt , tot^que Er* govi& pagorum incendiis grafiantuf $ Tigurini verb Sernpa* chiUmoppidulum, qubd ante ad eos defecerat, praefidio muniunt. Hujus loci praefidium > 'antequam nova adferrentuf auxilia, aggreffiirus Leopoldus htlc eum luis properi ducit J cujus itinere explorato, qui ex hoftibus TigUri erant, armati pariter ad eundem advolant locum* in quo eodem ferfi tempo^ re utriqj inconfpedtum ven8re, oblatS dimicandi copi4. -^n hanc ampledii e re foret, fuorum cOnfilia exquirit Archid&x: pierique nobiles, nojatonfideratS loci difficilis natur&$cho- E e ftium ftium robore ardebant in pugnam 5 ajeb^ntque, hos rufticos ipfis multandos a DEO in manus datos effe , nec ex dignitate tot armatorum nobilium effe alias opperiri copias* Id praecipue juvenes jactabant infolentius, ex quibus Ochfenfteinius Hafenbergium contraria fuadentem tanquam leporini cordis hominem ex cognomine arguebat 5 ipfe vero bove & lapide in pugnandi propofito durior audacius promittebat Principi , hunc, ut appellabat, rufticorum manipulum ea die advefpe- ram ei exhibendum effe alium vel elixum, prout voluerit. Sed alius fuit pugnae exitus, quam put&rant tumentiores li Thrafones, qui bonum Principem temerario confilio in extremam perniciem abduxerunt. Nam etfi nobiles principi6 fepofitis etiam equis & famulis pedeftri conflictu ftrenue rem egerint,* cum tamen-Helvetii paribus animis refifterent, ic diutius teneret pugna,nobilium vires aeftu & lafiitudine (erat enim reptimaldjul.an. 13 86.) armorumque pondere deficere, animi quoque ad defectum virium imminui, paulatirn expedito & laboribus aflueto hofti cedere, eorum ingens fieri ftrages, & famulorum fuga 5 donec, inclinata Auftriacorum acie,plena abHelvetiis victoria ftetit.Leopoldus five cum primis conflixerit, five vifofuorum periculo equo defiiiens luam cum illis fortunam generose voluerit conjungere, inter primos fortiter pugnans interfedlus eft, cum quo praeter duo hominum millia Marchio Hochbergicus, tldalricus Palatinus Tubingenfis , Comites 8• Barones 16. equeftris ordinis 3 8. aliorum nobilium longe plures occubuSre, Tot t^mque pre- tiofis vi&imis expiari debuit inconfulta temeritas, fk tanto fanguine illuftrari contemptus hoftis, ex quo nonnifi ducenti defiderati funt. A morte patris Leopoldus IV. cognomento Superbus paternam tdtque nobilium caedem vindicare volens bellum cum Helvetiis renovat, quod poft multa utrinque damna illata & relata ftudio civitatum Sueviae fedatur. Dum haec a Leopoldo patre 8c filio gererentur, Albertus cum trica pacifice regebat 8c litteris aliisque operibus ornabat Auftriam , gymnafio Viennenfi in Academiam publicam erecfto, & Laxemburgi arce ad amaenitatem extrudlaj alibi autem ad Styram obfefsS Sc diruti LeonfteinS feditiolorum afylo. Hunc demortuum excepit Albertus IV;di i turbarum partus, invalefcebant. Decedente tandem e vivis Alberto, Auftria integra Imperatori ceflit & conciliata eft: Viennenfes quoque renovato fidelitatis facramento in gratiam funt recepti. Pofthaec inteftinasprorfus fublaturus mo« leftias, frequentes procerum conventus habuit > 8 c diffenfio* nibus hinc inde extin£Hs, decretisque in praedones armis Provinciam omnino reddidit pacatam. Neque deinceps graviori aliquo motu interno turbata fuit ejus tranquillitas 5 nifi fub Ferdinando II 8000O* rufticorum feditione, in quibus profligandis fortiflimus Pappenheimius rudimenta pofuit ad fecu* tura, quae in bello Suecico edidit, militaris artis fpecimiria* Nunc ab Auftria cum Friderico & Maximiliano nos conferamus in Belgium, ubi Maximilianus vivente adhuc Maria Burgunda uxore plurimum negotii habuit cum Gallo binis ad C^ercetunvS: Guinegatam pugnis fuperato. At con juge defundta multos k Belgis,praefertim Flandrisipaflus eft tumultus, quos Gallicorum confiliorum fomite altos ut extin- gueret, non parum illi laborandum fuit. Praecipua turbarum caufa fumpta eft ex Philippi Mariae filii tutela : hanc enim FlandriMariae fubditi,exc)ufo parenteMaximiliano,fibi arrogabant, qui cum ideo ad illatae injuriae ultionem arma arripe* ret curam filii ftbt vi afterturus, pleras que dotales Provincias a fe alienas reddidit. Quamobrem cum anno 1488» Brugas veniffet, a civibus captus eft, & novem menfibus in cuftodia defenfiSt, fruffira^Pbxvfifice anathema intentante, & Friderico Gaefare atque Saxoniae Duce armata manu inflantibus. Jam- que Brugenfes eum tradituri erant Gandavenlibus, & hi Ca- rolo Vili. Galli arum Regi » cum illi hinc patentis metu,, illinc MaximHianipoh^^fi^Dus indudti , eum libera dimittunt* delufbGallo,& gaudenteFriderico,apud quem Maximilianus pro Flandris interceffit. Attamen captivitatis authoribus dignum eft irrogatum lupplicium,& feditiofte Provinciae adob- fequium redudfae, Brugenfes iterum tumultuantes & Batavi domiti, Gandaveiiies fubmifli ? Garolo Egmondano novis femper rebus ftudenti fraenum in jedtum. In eundem annum nempe 1498. qtiO GaroiiEgmonda- ni Geldrorum Ducis contumacia fradtaeft , incidunt belli Helveticiinitia & apparatus, cujus haec potilfi-ma-origp. Maximilianus a Sigismundo Tirolenfiadaptatus ipfo adhuc vivo ditionum e jus imperium fufceperat, pctebatque ab HeF vetiis, uti fecum quoque concordiam & foedus confirmarent > quod cum Sigismundo illis interceflmt» Helvetii fufpicatt fe hac petitione induci, ut Suevico foederi,quod eorum popu* lares tanquam libertati adverfum fiimmeoderant, implicarentur^ relpondentfe, abdicato fuis rebus Sigismundo, nulla foederis prioris religione amplius teneri, neque £,re fuaeffe, ut novum ineant. Natum autem erat Sue vicum foedus in conventu Norimbergenfi anno 1487. ubi, ftatuta de pace Germaniae lege, foli ex omnibus Suevi ad hanc firmius colendam inter fe foedus iniSre, quod mutuis confiliis Sc auxiliis praefidio fuis, Sc exteris terrori eflet, cui etiam Maximilianus* Principes aliquot, & vicinae civitates nomen dederant. Ac- cefferat autem ad urbes reliquas per eos dies Conflantia, quae Helvetiorum focietate rejedta coram Gaefareis Sc fociorum legatis Suevicum foedus amplexa erat, in quo cum plurimum poflet nobilitas, hoc etiam nomine erat Helvetiis inVifum, & Iliviciffim ea propter nobilium Odium incurrebant, illisque ob aflertam armis libertatem, in quam etiam vicinos folicita- bant, infefti erant. Illo igitur eorum refponfo vetus animo- rum exacerbatio refufcitata eft, & infuper audta, quod Cii* rienfes, quibus cum Athefinis Caefaris fobditis antiqua erat fimultas, Tiguri in publico Helvetiorum conventu admifli in focietatem e flent. Quare & qui Gxiaris Sueviclque foederis partibusaddidti erant,Conflandae conventum habuSre» in quo de belli adverfus Helvetios gerendi ratione confulta* tum eft. Initium pugnandi fadhim anno 1499* ab Athefinis contra GrifonesCurienfis ditionis 5 continuatum autem va~ riis praeliis, velitationibus, pagorum oppidorumque incendiis & ruinis. Caefarpropriis,Suevicifoederis, Sc Imperialium urbium H elvetii fuorum robore, foederatorum* Gallorumque auxTTiTflMl^ miffi funt con- flitlus, in quibus 20. circiter hominum millia ntfinquefeun- turoccifa, praeter alia innumera damna ex mutuis cladibus 'm utramq$ partefn profedta. Occiforum plurimi inter regionum arduarum montes Sc valles fepultur! caruerunt, quorum corpora k famelicis lupis devorata tantam in iis humanae carnis aviditatem concitarunt , ut ferae illae turmatim medio etiam die in loca hominibus culta irruentes incolarum ftra- gem ederent, quamobrem necefle fuit conftituere excubias > quae adveniente luporum grege fignum darent aere campano ad arma adverfus belluas fumenda. Caetemm Audio Ludovi* ci Mediolanenfium Principis brevi pax procurata eft, Sc Bafi- leenfi transadtione conclufa. Neque hoc bellu id attulit Commodi Maximiliano, quod ejus vires Sc caufa exigere videban- F £ tur, tur,ftrenue fedefendentibus Helvetiis, &c libertatem fuatn tanquam communem unam omnium civitatem, 8 c ex uno quodam fortiffimo munimento propugnantibus, Poloni quoque ano 15 87-libertati fuse timebant ab altero MaximilianoArchiduce^RudolphiGaefaris fratre,quali fimul atq; Auftriaci ditionem aliquam confeguuntur^fublatis ejus juribus atque privilegiis libi hereditaria facere conentur pro libitu fuo regendam , cum tamen conflet illorum hac in parte moderatio , quae fiquid populorum libertati contrarium vifa eft egilfe, aliud reipla non fuit,quam abolita vetera regnorum jura revocare, 8 c continuis feditionum tempeftatibus claufo ventorum oftio viam praecludere, Moriente absque liberis Stephano Battorio comitiorum Polonicorum pars in Sigis- mundum joannis Suecise R egis filium.pars in Maximilianum mclinSrat. j^mqflTine^perata maris tempe flate, ex Suecia Cr aco viam veniens fumma ibidem tranquillitate Sc pompa in Regem hujus nominis III. a Cux factionis nobilibus initia* ■ tus erat, chm Maximilianus Petfchinum, urbem denis millia* ribus VratislaviS diflitam advenit. Hic dum majora klitarum partium fecflatoribiis opperitur auxilia, quibus litum 16ooo< Germanorum exercitum au£Horem redderet, a magno Polo- nix Cancellario, maximoSueci fautore, 12600. pugnatorum obfidetun Poterat hunc majori Germanorum numero Am ftrius obruere, nili potiffimam illorum partem epidemicus morbus labefaift&lfefrffir^ttfm^quatttor duntaxat millibus laniorum, indignum &periculofum ratus fe oblideri, extra moenia occurrit Polono, fiquk polfet eum repellere. At in urbem repulfus ipfe, acrius que obfellus poflgTft erofam pro* pugnationemtertio SnTflTO cum Orbe captus eir, magn6que honore proprio Cancellarii cUrru Lublinum deduOtus. Uc autem libertati redderetur, absq; caeteris promittere debuit, omni fe deinceps in Polonicum regnum jtlre, Bc injuriae vim di&a cedere} atq; curaturum efle, ut Anna AuftriacaCaroli Archiducis filia SigisiiiUndo Regi in con jugem tradatur: qux iili juramento firmanda erant, ubi attigiflet Silefix confinia. Ne verb ad jusjurandum adigeretur, Iit ad deftinatum locum venit, & cohortes aliquot Htmgaricas, Germanicas, 8 c Bohe- micas confocxit adventum fuu expe6tantes,edsque probe ar* mis inftruatas vidit} repente impulfo calcaribus equo nil tale expectantibusPolonis adfuos elabitur, - hisqueftipatusfiliis utpote numero imparibus perftqui nOn audentibus , Pragam incolumis ad Cxfarem fratrem uno ab urbe lapide fibi cum gaudio gaudio occurren tem pervehit Non multo tamen abhinc tempore oftendit Polonis, fe ex ea familia iisq; Principibus ortum efle, quibus verba dare non eft hyperbolice illudere, &hinc inde (altare; fed qui fimplicempromifllohem folennis juramenti Joco ducunt. Namimpofterum neq; inPoloniam molitus eft quicquam, & effecit, ut non Anna tantum, fed hac & vivis fublata Conflantia quoqj ejus fororSigismundodefpom deretur, ex quibus duos hic fiiftulit liberos,ex illa Ladislaum, ex hac Calimiru, utrumqj k parentis obitu regni fucceffbrem. Vocaremur nunc ad expedienda ea bella, quae Hiipanos interpfc Foederatum Belgium acLufitanos longo tempore va* ridq^ eventu geftafunt,uti& ad eas turbas, quae in ipfa Hi- fpania,regnisqj fubje&is aliquando intercurrere: at praefixus nobis terminus ultro ire npn unit. Et aliunde experimur modo, Sc gaudemus'providentiflimo DEI riumine fadtum, ut partesiite tum avellerentur ab Hifpania,qub nuncpotentiffi- mofubfldioefle ut, ne Hifpania tota ab AuftriacaDomo avellatur, contra eos ipfos,qui,fi ad illarum avulfionem opem non Contuliflent, facilitas fortafle fuorum moliminu metas attigifl fent.Ade6 verum eftAuftriacos nec vtClores nec vidtos victoria frublum amittere, fed ad fummumdifferre ^ Sc illis ex ipfa jadlufa maxima fuccedente tempdre provenire emolumenta. Sic namq; Juftkiam belli,quam infelicibus cafibus demer- lam putamus,certa divinioris fortunae volubilitate flaturis momentis triumphantem erigi videbimus. (k) j Dandum eft tempus > veritatem enim diti aperit* DISSERTAT 10 . P Rsecipua bellorum civilium caufa (editiones * fii fluxus * quibus falus publicacu naufragii periculo agitatur .* hac primarum qualitatum intemperies, & elementorum afl lidua confii&atio, qua folidiflima optimdq; Coagmentata regnorum corpora alterantur ad intentum. Exfubitis 81 violentis motibus feditionum qukm facili moventur (b) arma, fubditorum in Principem, aut inter fefe » quod eft belli civilis. Violentior Unius unda comotiq trudit alteram,donec mare totum concitetur,ut nulla navis litfedUra.Ha autem concitationes tanto periculofiores, quantb magis inteftina funtjficut 8c In mari, cum a fedibus imis afluat, majus fape periculum eft &naufea., qutim fi exteriore aliquo vento etiam potentiori F f is tur- (Y)Sen.l. i*deira. (b) Lipf»Polit 1., turbetur, quo peritus navarchus uti poterit ad commodi lit- toris ftationem capiendam* In aeftu hoc civium intimo fluxus; eft & refluxus omnium calamitatum : (a) nobilitas cum plebe perit Jateq] vagatur en fis, & a nullo revocatum efl pefiore ferrum . Hoc bellum, fi ullum aliud, comitantur omnis generis fcele- ra, impietas, perfidia: in hoc exitiales fiunt clades, caedes pro- mifcux cognatorum pariter & amicorum. Ubi enim nulla eft in militibus difciplina & obedientia, nullus in Ducibus nifi fuarum partium refpedtus, quid aliud expedtari poflit, qukm ut (b) nec privati foci, nec publica leges , nec libertatis jura, nec pietatis nexus , nec fanguinis vincula curentur, fed potifis quidquid humani eft & divini violetur ab iis, qui funt (c) in omne fas nefdsq^ avidi aut venales 3 non facro, non profano abs - t i nent es? Quodu Rejpubl icae corpus confideres, interna diffi- dia, quid nifi intintum ejus denotant, quem ludtantes inter fe vel cum capite,difcordium animorum humores aut lenta tabe trahunt, aut fiibito maligndq; ardore 8 c phrenefi accelerant : (d) qua enim in RepubL nae tria frnul confpiciuntur, cer - taminapotentium, avaritia Magiftratuum , invalidum legum au - xilium( longe autem plura mala in civilibus turbis ) hac haud longe abeft ab interitu. Quid demum, fi Rempublicam attendas ut patriam, & hanc ut matrem? quae viperae tam crudeles? quiNerones tam inhumani, quam cives arma gerentes in communis parentis finum, cum inter fe pugnant 3 in venera- feile caputj dim Piincfp^ & magiftratus impetunt ? Jure dicebat Minucius ex legatis Romanis prudentilfimus ad Coriolanum patriae imminentem mifliis: (e) (ivoti compos evadas , habeberis omnium mo rtal ium mijerrimus , matrWMd atceris, filio* rum interfector- r patrffWS^fgemus, nec adfacra, nec ad epulas > nec ad domefiicum larem admittet te quisquam jufi usae pius ; qc ne ipfis quidem carus eris, in quorum gratiam hac feceris. Igitur bene, quamvis jufto mimus, in tales inve&us eft Homerus, cum cecinit: (f) Flagitiofus is e fi, fcelerqtus, inutilis, excors, quisquis amat populis beUainteftina movere,qua mala tanta ferunt fecum , causas que malorum innumeras fine pne ferunt civilibus armis. Hinc qui bellum di&um volunt per antiphrafin, qubd in eo nihil bellum, pulchrum, honeftumq,- reperiri facile polfit, id potiftimum de civili verum eft, k quo abfunt plerumque, quae bellum principale externum tam defenfivum qukm ofi fenfivumhoneftant. Quamobrem civile pfopri£& direbtd bel- (a) Lucari, t. /bjCic. Philip* U.(c)Tac, in Hiftor.(d) PafchaUnaxiom. Polit* (e)Liv.a* Bellum non eft, fed duntaxat indiredte, multumq; k belli principalis natura degenerat, cum quo convenit, qubd habeat lolen- nia,belli nonnulla 5 cum tumultibus autem 8c feditionibus, qubd ficutillae motusfuntinteftini, fedfubiti, itahoc quoqf in viice- ribus lufcitetur, fed lentius. Hujus gerendi modus etli par aut idemlit, qui in externo 5 alius tamen exitus, media alia, 8c fco- pus alius, quia caufae & authores alii. Caufam praebet vel Principis, vel fubditorum culpa, vel utrorumq^ limul. Remotior caufa eft ambitio praepotentis, & illa praecipue, qua unius voluntatis defpoticum quaeritur imperium ad quidlibet agendum pro libidine* ut illa apud Satyricutn : ficvolo, fic jubeo , fiet pro ratione voluntas : deinde luxus, unde xs alienum,& ab hoc fpes novarum rerum. Propiores caulae funt ex parte Principis aut Ma- giftratus ille ex didfca ambitione aliave cupiditate ortus regendi modus violentuspfaeter mores 8c leges, f ~pro^quibus ftatuitur voluntas' $: vis unius aut plurium : ex lubditorum verb parte factiones &feditiones, quae femper vim illam & voluntatem delpotica obtendunt effe fuorum tumultuum juftam originem* Porro fu blatis belli caulis non ad e 6 proni erunt cives ad capienda arma. Quia tamen etiam ubi optimi Principes funt, & Magiftratus probe conftituti, non defunt Juhones, invidia fkfttl- que tumentes animae, quae Acheronta movent ,inddque furias evocantad turbandam patriae tranquillitatem 5 quamprimum eruperint hujusmodi bella, lupprimenda funt aut padtione, quae melior eft; aut, cum aliter fieri nequit,'cruenti vidtdriS. Hac tamen quam clementiflimd uti debet vibtor tollendo authores /removendo inftnirtienta, & lenitercuin reliquis agendo 5vnul^^^ decus nitere debet, quam in civium mulrituHine^nTerVanda. ‘|upi£^non tantum, quoties peccant homines > fua fulmina non mittit, fed ^ fUpau- ciffimos extot, qui peccant,'mittit.-(a) Aureum eft Senecae didtum; nullum ornamentum Principis faftigio Mgntus ptilckriusq$ eft, quam iUa corona oh cives fervat os. ’ - 1 V.e : ru : m cum civilia bella usq^ adeb peftifeta lint, & in patriae pietatem impia, dftne boni civis iri limilibus turbis neutralem effe^ an vero ad alterutram in feceflidne partem accedere ^fJum civium feceffiones & difeOrdix omni civitatum generi exitiofae fint, atq$ omni modo declinandae, viri boni eft medicinam quaerere* quae falut^m laboranti ReipubMcae pariat, aut faltem morbum minuat. Quare fi acceffione fua: ad partem unam videat fe mederi polle Reipublicae malis, prout maxime poliunt illuftres viri & abhioli, fedtam illam omnino laudabiliter fequetur pro falute patriae, & (b) quemCUmque fors tulerit cafum , fubibit potius (a)l.i.de clem. (tyCic.ad Att.nx.ep* i. * G g CUffl cum iis , qui dicentur effe boni , quam videatur a hortis dijjentire, Id autem tum praefertim faciet, cum fabtio Principem Sc Rempu- blicam opprimere tentabit: quo cafu non boni tantum viri , fed ipfi Principes capita partis effe debent, quae adverfaria eft, 8c hoftis fadrioforum $ fi enim illi otiofi fpebtatores fint , non modo audaciflimis quibusque, fed etiam ignaviffimis ad fuam 3c Reipublic^ perniciem animos facient. Ubi vero haec abfunt, vir bonus (a) neque tutius neque'honeftius reperiet quidquam , quam ab omni contentione abeffe. An bellum civile,an externum magis noxium ? Pro illo facit, quod inde exiftant faepefalutares exitus, quibus mores civium ac leges conformantur, quae absque feditione nunquam extitif- fent 5 qubd jura & privilegia libert^sq^ fubditorum conferventur, quae per externa b^iUt-labefaiit^Trtur. Verum nullus eft in corpore morbus , nulla in Republica impietas tanta atque tam imanefcelus, ex quo provenire utilitatis aliquid non poffit ex accidente. Contra externa bella per fe habent magnum com- modum femperadjun<5tum,qubd nimirum populos non finant otio corrumpi, & fervent unitatem civium, qui vires inter fe non dividunt facile, ut in communi caufa unito robore agant* Adde, qu 6 d civilis belli mala fint ift vifceribus, externa verb in fuperficie, ac faepe multum remota. Denique civilia bella horni* num manfuetam prius naturam efferant , (fi vitia crudelitatemque in fortitudinem (fi virtutum nomina magno errore commutant: in iis perfidia maxime viget , infidia, crudelitas , DEI contemptus. An in bello civili poteft quis effe vidtor ? Superari quidem poteftadverfa una civium pars: at qui vincit, re<5t£ non yibto* rem dixeris: (c) omni a enim funt in bellis civilibus mi fer a , fed nihil miferius , quam^jWV^oria. Nunquam colligitur hic frudtus ille, qui veram vibtoriamfequi debet: nam (d) duces accendendo civili bello acres , temperanda viBoria impares $ ut non eafolum fiant , qua velit viBor 5 verum etiam >ut iis mos gerendusfit , quibus adju* toribusefipartaviBoria . Hinc eft, qubd Romani fimilibus vi£to* riis nunqu am voluerint decernere triumphum, eb qubd civium fanguine emptae 3 & quantb magis neceffarias, tantb ludtuofio- res patriae. Nec aliunde forte C. Caefar in fe magis odium nobiliorum &: maledidla plebis concivit, qukm qubd praecedentibus quatuor de Galliis, Aegypto, Ponto, & Africa triumphis quintum adjecerit de duobus Pompejis triumphatis, quo omnem priorum laetitiam funeftavit. (a) Ad Attic. 1 o c ep. 7. (b) Thucyd. f j. (c) Cie, 1 .4. ep. fam. 9* (d)Tac, An Ari In bello civili poteft effe dux boniis 8c felix? Hic fane Dii* €em non duSorem , led duffum dicas, quia (fi) iri civilibus bellis plus militibus, quam Ducibus licet : milites enim in tanta rerum confufione fibi quidlibet quantumvis nefarium arrogant , (b) obnoxiis ducibus & prohibere non an fis > Tunc autem ducem bonum & felicem dicemus, dum qukm minimo civium fangttine, & celerrime feditionem extinxerit t acrius enim prohibenda funt bella civilia , quam in fuperatos iracundia exercenda » An Princeps fuarum virium experimentum facere debet m fubditos? Ita fentiunt nonnulli, ut majeftas,& timOr Principia Confervetur $ ut fubditi in officio contineantur, ne quid deift* ceps vel in fuperiores , vel inter fe movere turbarum audeant* Verum id Principi nunquam tentandum, rediius cenfent alii, nili magna fit neceflitas^lc^rinceps fecurus, iliis fe fuperiorem, fore 5 fi enim aquali Marte pugnet, hoc ipfo jadturam patitur, contemptflm incurrit , &fubditos reddit infolentiores^ Optfc* m&monuit PrincipesCato Cenforinus,^/ parce uterentur fuapot^ iftate , quo Jemper uti pojjent. Et Seneca inftrUxit praecipitem luum & mal£ confultum Neronem, quod dijjimulatio injuriarunt e(l ingens infirumentum ad tutelam regni . Oftentatio autem pofc* cntiae & rigoris in fubditos, eos facile in deiperationem adigite tn defperattone verb trefcit audacia , Cf cum fpei nthilefl ,/utnif armaformido , libent er que cupit commori 3 qui fine dubio fcit fe moriturum > (a)Tac* ii.Miftot. (b) Cfc* ad Brut, ep* ii* (c)Vcgfet: : l.5*deit». Gg a fpi»; llllMUIt m ■ : t nn, saw ■' 1 %\«?\ THE- m ni'' THESES ETHICAE EUDjEMONOLOGIOE. I. Thica fumpta pro Difciplina Morali, feu Philofophia pradica compleditur in fe Monafticam, Oeconomicam, & Politicam , in quas tanquam partes ex communi antiquorum etiam fenfu dividi- 1 tur. St prsftantior Philofophia fpeculativa, 8t inter ejus partes praeftantif- fima eft Politica, cui fubordinantur Monaftica & Oeconomica, efFor- ' xnantes hominem privatum, & familiam ad Politiam. in-T7Thica rede incipit a fine univerfali &extrinfeco rerum omnium,6c de- JlL finit in eundem tanquam fummum bonum, & felicitatem fupremam hominis. hic fimpliciter ultimus unic us eft , neque poflibue elt dari pro- erefium finium in infiwUHiir^^^^PoIythejfi^um, Atheiftarum> aliorumque PffctSflSpolitic® nullo fundamento folido nituntur. V Trinis fimpliciter ultimus, quatenus fummum bonum 6c feli citas "Obje- 1? diva hominis eft , nonpoteft effe bonum aliquod creatum, five ilftid humani ordinis fit, five luperhumani: neque ulli creato bono competere " poffunt conditiones ad fummum bonum requifit®.. igitur conditiones folum competunt ipfi ihcreato humanaenatu- re Conditori. Et propterea vani fiint omnes alii fines etiam virtu- ‘ iis, quos pr5 felicitate fua & fcopo fimpliciter ultimo,-nec ad DEUM dt- refto habuerunt veteres Ethici & Politici, vel quicunque eorum fe%rji, VII.T?Elicitas formalis, five poflefiio felicitatis objediv® St fummi boni Jl eflentialiter & metaphyfice fumpta confiftit in adione vitali folius potenti® intellediv®, five in cognitione fummi boni, correfpondente Satui hominis felicis. VIILC*U m P ta vero complete &pro aggregato omnium bonorum, qu® fe- \J licitatem reddunt integre perfedam, conftituitur etiam per adus voluntatis, aliaque felicitati propria bona etiam co^E^^^terna. TX.\ 7Era & perfeda felichas in hac vita darffi6ii poteft in quacunque per* •• \ fona*y&M!Ra, 3crepublica, quantumcunque optime humanitus fieri poteft bene ordinata, & in qualicunque affluentia bonorum humanorum huius Providenti®. *n cognitioni naturali fummi boni 8c aflimilationead illuc^ XI OI vero felicitas hujus vit® accipiatur, quatenus eft via & medium ad O pacem,, tranquillitatem, & ordinem hujus , 40 felicitatem alterius vi- t®* tunc Monaftica , Oeconomica, & Politica felicitas hominum in hac vita ftegentium confiftitin amore & adibus virtutis. XII.TjRasciptiae virtutes, in quibus confiftit felicitaspr®fertim publica, X fiint vera Religione Juftitia. Vir tus.heroica felicior^ni reddit eam habentem quam ordinaria; Ad felicitatem tanquam pars minus principalis requiritur etiam competens affluentia botforum externorum. 0. J. M. D. G. & B. f. k f I, 1 , ! ! [ i I V • i ' f i ai^ V-.' mm